Czym jest lęk?

Pierwotnie stworzona przez Wolpe’a (1958) koncepcja lęku składała się z trzech komponentów:

  1. subiektywny stan psychiczny, o którym można wnioskować na podstawie werbalnych raportów doświadczalnych poziomów lęku;
  2. behawioralne unikanie wywołujących lęk bodźców lub sytuacji i
  3. pobudzanie autonomicznego układu nerwowego.

Choć nadal lęk uważa się za konstrukt obejmujący komponenty poznawcze, behawioralne i fizjologiczne (Barlow, 2002), to jednak poszerzony on został również o komponenty afektywne (Davis i Ollendick, 2005). Mówiąc dokładniej, lęk obejmuje stany afektywne lub „emocjonalne” (np. subiektywnie odczuwalny strach i doświadczanie paniki), procesy poznawcze (np. przekonania, myśli i wyobrażenia, takie jak obawa człowieka, że zostanie zraniony), zachowania (np. fizyczna ucieczka albo unikanie sytuacji – wybieganie z pokoju, lamentowanie, płakanie lub chodzenie w kółko [ang. pacing]) oraz związane z nimi pobudzenie fizjologiczne (np. przyspieszony rytm serca, pocenie się dłoni czy zwiększenie napięcia mięśniowego) (Barlow, 2000). Dla celów tego zagadnienia połączymy myśli i uczucia, ponieważ stanowią one subiektywne, wewnętrzne składniki, niełatwe do zmierzenia przez zewnętrznego obserwatora. Stąd też stosowana tu definicja lęku obejmuje 3 komponenty: poznawczy/afektywny (tj. subiektywny), behawioralny i fizjologiczny.

Niedawne badania dowiodły, że lęk, jako specyficzna forma dystresu emocjonalnego, występuje częściej u osób z ASD (spektrum autyzmu) i DD (inne zaburzenia rozwojowe) niż w ogólnej populacji. I tak około 40% młodzieży z ASD spełnia kryteria co najmniej jednego zaburzenia lękowego, natomiast aż u 80% dzieci z ASD występują kliniczne istotne objawy lęku. Ponadto dzieci ze spektrum autyzmu, u których występuje także lęk, przejawiają więcej poważnych objawów ASD, w tym większe upośledzenie funkcjonowania społecznego. Większą liczbę ograniczonych i powtarzających się zachowań oraz więcej zainteresowań perseweracyjnych, niż dzieci z ASD, u których lęk nie występuje (Bellini, 2004; Rudy, Lewin i Stoch, 2013). Osoby z DD doświadczają niższych wskaźników lęku niż osoby z ASD, o czym świadczą próby międzynarodowe, pokazujące, że u 9-27% osób z DD występują współistniejące zaburzenia lękowe (Davis, Saeed i Antonacci, 2008). Niemniej jednak wskaźniki chorobowości lęku u osób zarówno z ASD, jak i z DD prawdopodobnie są zaniżone ze względu na trudność oszacowania lęku w tych populacjach (Edelson, Johnson, 2018).

Lęk w spektrum autyzmu oraz innych zaburzeniach rozwojowych: Dlaczego tak często się go nie zauważa?

Chociaż klinicyści od dawna utrzymują, że osoby z ASD doświadczają wysokich poziomów lęku, a badacze coraz częściej opracowują metody leczenia ukierunkowane na związane z lękiem objawy w ASD, to jednak, jak zauważa Groden ze swoim zespołem, badacze behawioralni niechętnie korzystają z konceptu lęku zarówno do opisu, jak i do wyjaśnienia zachowań osób z ASD i DD (inne zaburzenia rozwojowe) (Groden i in., 1994). Może tak być ze względu na to na to, że myśli, uczucia i pobudzenie fizjologiczne, które stanowią element konstruktu lęku, często nie są bezpośrednio zauważalne w ten sam sposób, w jaki są postrzegane zachowania jawne. Co więcej u osób neurotypowych (tj. tych u których nie występuje ASD ani DD) lęk zazwyczaj ocenia się za pomocą skierowanych do nich (lub w przypadku młodych osób – do ich opiekunów) próśb o opisanie ich myśli, uczuć i objawów fizjologicznych. Biorąc pod uwagę fakt, że osoby z DD i ASD często nie potrafią wyrazić swoich stanów emocjonalnych, w tradycyjny sposób oceny lęku z zastosowaniem pisemnych samoopisów lub wywiadów może być trudny bądź wręcz niemożliwy. Wiemy o tym że komunikacja w zaburzeniach ze spektrum autyzmu jest na ogół do pewnego stopnia upośledzona – około 50% osób z ASD jest funkcjonalnie niewerbalnych, a te które posługują się językiem, często mają trudności z opisywaniem swoich stanów psychicznych, doświadczeń psychicznych oraz codziennych doświadczeń (Leyfer i in., 2006) i raczej nie sygnalizują swoich stanów emocjonalnych i innymi (Rogers, 1998).

Trudności z oceną lęku mogą wynikać nie tylko z ograniczeń samoopisu związanych z deficytami komunikacyjnymi osób z ASD, lecz także z różnic w ekspresji lęku u osób z ASD i DD oraz osób neurotypowych, które utrudniają opiekunom lub personelowi medycznemu zidentyfikowanie objawów lęku. Generalnie osoby z ASD mogą wyrażać lęk w specyficzny sposób: ktoś może, na przykład zatykać sobie uszy, ktoś inny posługiwać się perseweracją i powtarzać frazę „No dalej, wszyscy razem!”, ktoś jeszcze inny natomiast może nucić w dziwny sposób, coraz głośniej i coraz szybciej. Badania sugerują, że osoby z ASD, w przeciwieństwie do osób neurotypowych, z większym prawdopodobieństwem wyrażają strach i lęk przez eksternalizację lub zachowania typu acting out, takie jak SIB (zachowania autoagresywne), agresja czy napady złości (White i in., 2009). Przykładowo dziecko neurotypowe, któremu zadaje się w szkole trudne zadanie, może wyrażać swój lęk przez „zamieranie” (ang. freezing up), natomiast dziecko autystyczne w takiej sytuacji może uzewnętrzniać lęk przez uderzanie głową w ławkę. Tak więc lęk, podobnie jak inne stany emocjonalne często jest niezauważalny lub nierozpoznawalny dlatego, że może być wyrażany w sposób inny niż zazwyczaj u osób neurotypowych (Edelson, Johnson, 2018).

źródło: S. M. Edelson, J. B. Johnson, Zachowania Autoagresywne w autyzmie…, Harmonia Universalis, Gdańsk 2018

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.