AuDHD: kiedy mózg negocjuje sam ze sobą

Reklamy

Neurobiologiczne spojrzenie na podwójną diagnozę, która zmienia współczesną psychiatrię

Olek zatrzymuje się w drzwiach.

Miał tylko jedną rzecz do zrobienia – wyjść do sklepu.
To proste zadanie. Krótkie. Jasne.

Patrzy na krzesło. Plecak leży dokładnie tam, gdzie zawsze.

Podchodzi. Już wyciąga rękę.

Ale wtedy coś przyciąga jego uwagę.

Na biurku leży długopis. Przesuwa go. Potem drugi. Układa je równolegle.
Krzywo. Poprawia. Jeszcze raz. Idealnie.

Zatrzymuje się.

Słyszy dźwięk za oknem. Samochód. Może dwa. A może ktoś rozmawia?
Podchodzi do okna. Patrzy.

Świat jest głośny. Za głośny.

Wraca.

Plecak.

Tak, miał wziąć plecak.

Ale czy w środku jest portfel?
Sprawdza. Otwiera. Zamykając, zauważa metkę. Drażni.
Zaczyna ją odrywać.

Zatrzymuje się w połowie.

Czuje, że coś jest nie tak.

Miał już wychodzić.
Minęło pięć minut. A może dwadzieścia.

W głowie pojawia się napięcie.
Bo z jednej strony wie dokładnie, co powinien zrobić.
Z drugiej – jakby coś stale go od tego odciągało.

Wraca do drzwi.

Nie pamięta już, czy zabrał wszystko.
Nie pamięta, od czego zaczął.

Stoi.

Plecak nadal leży na krześle.

To nie guzdranie ani lenistwo.
To nie jest brak organizacji.

To moment, w którym mózg próbuje jednocześnie:
👉 utrzymać porządek
👉 i reagować na każdy bodziec świata

To doświadczenie, które coraz częściej opisuje się jednym słowem:

AuDHD.

Reklamy

Dwa systemy, jeden umysł

„Kategorie diagnostyczne, którymi się posługujemy, nie odzwierciedlają rzeczywistej złożoności ludzkiego mózgu.”
— Thomas Insel

W klinikach na całym świecie pojawia się coraz więcej pacjentów, którzy mówią w podobny sposób:

„Potrzebuję struktury… ale nie jestem w stanie jej utrzymać.”
„Chcę ciszy… ale szukam bodźców.”

Jeszcze dekadę temu taka narracja była traktowana jako niespójna diagnostycznie.
Dziś coraz częściej rozpoznaje się w niej konkretny wzorzec: AuDHD.

Nie jest to oficjalna jednostka w klasyfikacjach DSM czy ICD, lecz termin roboczy, który w literaturze naukowej i praktyce klinicznej opisuje współwystępowanie spektrum autyzmu (ASD) i ADHD – dwóch najczęstszych zaburzeń neurorozwojowych. (PMC)

Wspólny kod genetyczny

Jeszcze do 2013 roku psychiatria zakładała, że autyzm i ADHD się wykluczają.
Zmiana w DSM-5 otworzyła drogę do badań, które dziś prowadzą do zaskakujących wniosków:

istnieją wspólne regiony genetycznego ryzyka dla ASD i ADHD
oba zaburzenia są wysoko dziedziczne
ich współwystępowanie wynika częściowo z nakładających się mechanizmów biologicznych (National Geographic)

W badaniach bliźniąt i analizach genomowych wykazano, że znaczna część wariancji ryzyka dla jednego zaburzenia pokrywa się z drugim. (National Geographic)

👉 To oznacza, że AuDHD nie jest „przypadkiem klinicznym”
👉 lecz naturalnym efektem architektury mózgu

Skala zjawiska, której nie da się ignorować

Najbardziej aktualne przeglądy badań pokazują:

40–70% osób autystycznych spełnia kryteria ADHD (TrueNorth Psychology)
inne analizy wskazują nawet 50–70% współwystępowania (Vanderbilt University)
część badań wykazuje również odwrotny kierunek – autystyczne cechy u osób z ADHD (TrueNorth Psychology)

Jednak najbardziej uderzające są różnice metodologiczne:
👉 wyniki wahają się od kilku do nawet 90% – w zależności od kryteriów i populacji (National Geographic)

To nie chaos danych.
To sygnał, że:

👉 nie mierzymy jeszcze dobrze tego zjawiska

Mózg AuDHD – nie suma, lecz nowa jakość

Najważniejsza zmiana w ostatnich latach dotyczy interpretacji:

👉 AuDHD nie jest już traktowane jako „ASD + ADHD”
👉 ale jako odrębny profil neurobiologiczny

Badania neuroobrazowe (2025) pokazują:

specyficzne wzorce łączności mózgowej
odmienne konfiguracje sieci neuronalnych
unikalną organizację funkcji poznawczych (National Geographic)

Naukowcy opisują to jako:

„złożoną interakcję czynników genetycznych, biologicznych i fenotypowych” (National Geographic)

📘AuDHD w szkole – autyzm i ADHD u jednego ucznia. IPET, WOPFU, dostosowania i rewalidacja (wzory 2026) eBook 23 zł

Reklamy

Paradoks regulacji – między kontrolą a impulsem

„Mattia Maurée, niebinarny kompozytor i gospodarz podcastu AuDHD Flourishing, odkrył koncepcję AuDHD po zastosowaniu się do odrębnych porad dotyczących autyzmu i ADHD, które „po prostu nie działały w moim przypadku”. „To było jak: ‚Nie, moje życie jest nadal bardzo, bardzo trudne’”(…)

AuDHD jest wyjątkowo „cykliczne”, mówi Maurée, z dużymi wybuchami energii, po których następuje kryzys. „Osoby z AuDHD mogą być również niezwykle kreatywne i innowacyjne, być może ze względu na tę hiperłączność mózgu”. (The Guardian)

Z punktu widzenia funkcjonowania codziennego AuDHD można opisać jako system napięć:

Wymiar	ASD	ADHD
Regulacja	sztywność	impulsywność
Uwaga	hiperfokus	rozproszenie
Bodźce	unikanie	poszukiwanie

Badacze określają to jako:
👉 dynamiczną oscylację między stanami mózgu

W literaturze klinicznej pojawia się nawet metafora:

„seesawing brain” – mózg przechylający się między trybami funkcjonowania Paradoksy AuDHD mogą się wzajemnie maskować lub – przynajmniej na pierwszy rzut oka – znosić, dlatego niektórzy pacjenci z AuDHD doświadczają błędnych lub nietrafionych diagnoz.

Doświadczenie jednostki – niewidzialny koszt

Z badań jakościowych i relacji pacjentów wyłania się powtarzalny wzorzec:

chroniczne zmęczenie
poczucie „niedopasowania”
wysoki poziom frustracji

AuDHD wiąże się z:

większym obciążeniem zdrowotnym
trudnościami w pracy i relacjach
większym wykorzystaniem systemu opieki zdrowotnej (National Geographic)

Jednocześnie:

👉 wiele osób doświadcza maskowania, szczególnie kobiet
👉 co prowadzi do późnych diagnoz i wypalenia (Vanderbilt University)

Problem diagnostyczny – granice systemu

Badania nad klasyfikacją ASD vs ADHD pokazują coś niepokojącego:

👉 nawet modele AI mają trudność w ich rozróżnieniu

skuteczność klasyfikacji spada przy współwystępowaniu
objawy nakładają się i przenikają
granice diagnostyczne są „rozmyte” (arXiv)

To prowadzi do wniosku:

👉 problemem nie jest pacjent – lecz system kategorii

„Paradoksy AuDHD mogą się wzajemnie maskować lub – przynajmniej na pierwszy rzut oka – znosić, dlatego niektórzy pacjenci z AuDHD doświadczają błędnych lub nietrafionych diagnoz.

W lutym Sadiq przyjął pacjenta, który został skierowany do jego kliniki NHS w celu zdiagnozowania ADHD. Już po 15 minutach konsultacji zdał sobie sprawę, że pacjent ma autyzm. „Gdybym nie miał doświadczenia z autyzmem i ADHD, całkowicie bym to przeoczył” – mówi. „Zdiagnozowałbym albo lęk społeczny, albo zaburzenie osobowości”.

Pomimo swojej wiedzy specjalistycznej, Sadiq nie ma formalnych kwalifikacji do diagnozowania autyzmu i zamiast tego musiał skierować pacjenta do poradni autyzmu w ramach funduszu NHS. Uważa, że psychiatrzy specjalizujący się w autyzmie powinni być również przeszkoleni w zakresie ADHD i odwrotnie, ponieważ w przeciwnym razie „wiele rzeczy im umyka”. (The Guardian)

Reklamy

Różnice płciowe i błędna diagnoza w przypadku AuDHD

DSM-5-TR uznaje, że ASD i ADHD często objawiają się inaczej u kobiet i osób o odmiennej płci, co prowadzi do:

Wyższy wskaźnik błędnej diagnozy zaburzeń nastroju lub osobowości

Niedodiagnozowanie z powodu zachowań kamuflujących lub maskujących

Powtarzające się wizyty kliniczne przed postawieniem prawidłowej diagnozy

Metaanaliza z 2023 roku wykazała, że kobiety z AuDHD często otrzymują wiele błędnych diagnoz, zanim otrzymają prawidłową (Russell i in., 2022). Kluczowe znaczenie mają narzędzia diagnostyczne uwzględniające płeć oraz szkolenia dla lekarzy. (YOU Psychiatry Clinic)

Neuroróżnorodność jako nowy paradygmat

Współczesna psychiatria coraz częściej interpretuje AuDHD w kontekście neuroróżnorodności:

mózg nie jest „wadliwy”
jest „odmienny w organizacji”

Jak podkreślają badania:
👉 różnice poznawcze mogą być źródłem innowacyjności i kreatywności (Dah Journal)

Regulacja emocji i układ nagrody

Jednym z najbardziej spójnych wniosków badań jest:

👉 nasilona dysregulacja emocjonalna

W AuDHD obserwuje się:

większą impulsywność emocjonalną
większą wrażliwość na odrzucenie
trudności w modulacji reakcji

Mechanizmy:

ADHD → układ dopaminowy
ASD → przetwarzanie sensoryczne

Ich połączenie prowadzi do:
👉 intensyfikacji doświadczenia emocjonalnego (YOU Psychiatry Clinic)

„Jakie są główne objawy AuDHD?

1. Dysregulacja emocjonalna i intensywność afektywna

Problemy z regulacją emocji są powszechne zarówno w ASD, jak i ADHD, często nasilając się w przypadku AuDHD. Typowe doświadczenia obejmują:

Częste awarie lub wyłączenia

Wrażliwość na odrzucenie lub krytykę

Impulsywne wybuchy emocjonalne

Niska tolerancja frustracji

Badania neurologiczne potwierdzają, że zaburzenia regulacji emocjonalnej mają tendencję do cięższego przebiegu u osób ze współwystępującym ASD i ADHD (Reimherr i in., 2018).

2. Przetwarzanie sensoryczne i przeciążenie

Chociaż nadwrażliwość sensoryczna jest kryterium diagnostycznym ASD, obserwuje się ją również w ADHD. Osoby z ASD mogą doświadczać:

Nadwrażliwość na światło, hałas, faktury lub zapachy

Niedoczulica na ból, temperaturę lub propriocepcję

Mieszane profile sensoryczne w zależności od kontekstu

Nadmierne obciążenie sensoryczne w miejscach takich jak szkoły, biura czy przestrzenie publiczne może prowadzić do zamknięcia się w sobie lub silnego stresu (Ghanizadeh, 2011).

3. Dysfunkcja wykonawcza

Zarówno ADHD, jak i ASD wiążą się z upośledzeniem funkcji wykonawczych, które może objawiać się:

Trudności z inicjowaniem lub kończeniem zadań

Dezorganizacja i słabe zarządzanie czasem

Paraliż zadaniowy i prokrastynacja

Dysfunkcja wykonawcza u osób z AuDHD często prowadzi do trudności w nauce, pracy i życiu codziennym (Craig i in., 2016).

4. Wyzwania komunikacji społecznej

ASD obejmuje deficyty w komunikacji społecznej, podczas gdy ADHD może przyczyniać się do trudności społecznych poprzez impulsywność lub rozproszenie uwagi. Łącznie, osoby mogą:

Problem z wzajemnością konwersacyjną

Niewłaściwa interpretacja sarkazmu, tonu lub sygnałów mimicznych

Odrzucenie lub brak możliwości komunikacji

Mimo silnej potrzeby nawiązywania kontaktów, wiele osób z AuDHD zgłasza ciągły lęk społeczny lub izolację (Tye i in., 2021).

Doświadczenie życiowe AuDHD: dualizm i konflikt wewnętrzny

Osoby z AuDHD często czują się rozdarte pomiędzy skrajnie odmiennymi popędami poznawczymi:

Pragnienie struktury przy jednoczesnym zmaganiu się z utrzymaniem rutyny

Doświadczanie intensywnych emocji bez narzędzi do ich wyrażania

Naprzemienne nadmierne skupienie i nieuwaga

Bycie błędnie określanym jako leniwy lub niezmotywowany pomimo znacznego wysiłku

Te wewnętrzne konflikty mogą przyczyniać się do przewlekłego wypalenia zawodowego, lęku i objawów depresji, szczególnie gdy brakuje systemów wsparcia lub są one nieważne. (YOU Psychiatry Clinic)

Reklamy

Synergia – nie tylko konflikt

Choć AuDHD często opisuje się jako „wewnętrzny chaos”, badania wskazują także na zjawisko komplementarności:

struktura ASD może stabilizować ADHD
impulsywność ADHD może przełamywać sztywność ASD
połączenie może sprzyjać kreatywności i elastycznemu myśleniu (Vanderbilt University)

📘 Techniki skutecznego uczenia się dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (ASD, ADHD, dysleksja) eBook 20 zł

Co dalej? Kierunki badań (2025–2030)

Aktualne trendy naukowe:

neuroobrazowanie AuDHD jako osobnego fenotypu
badania genetyczne wspólnego ryzyka
modele AI w diagnostyce różnicowej
integracyjne podejścia terapeutyczne

Jednocześnie badacze podkreślają:
👉 obszar AuDHD jest nadal niedostatecznie zbadany (arXiv)

AuDHD nie jest tylko diagnozą.
To test dla współczesnej nauki.

Bo pokazuje, że:

człowiek nie mieści się w prostych kategoriach
mózg jest systemem dynamicznym
„sprzeczność” może być jego naturalnym stanem

Może więc nie chodzi o to, by ten mózg zmieniać.

Może chodzi o to, by wreszcie go zrozumieć.

FAQ

Czy AuDHD jest uznane w DSM-5?
Nie – diagnozuje się ASD i ADHD osobno, ale współwystępowanie jest uznane.

Dlaczego AuDHD jest trudne do diagnozy?
Bo objawy się nakładają i maskują.

Czy AuDHD to nowy trend?
Nie – to efekt lepszego rozumienia mózgu.

Bibliografia

Artykuły naukowe

APA:

Antshel, K. M., & Russo, N. (2019).
Autism spectrum disorders and ADHD: Overlapping phenomenology, diagnostic issues, and treatment considerations. Current Psychiatry Reports, 21(5), 34.

Asherson, P., et al. (2016).
Differential diagnosis, comorbidity, and treatment of ADHD in relation to autism spectrum disorder. European Neuropsychopharmacology, 26(1), 27–52.

Leitner, Y. (2014).
The co-occurrence of autism and attention deficit hyperactivity disorder in children – what do we know? Frontiers in Human Neuroscience, 8, 268.

Rommelse, N. N. J., et al. (2010).
Shared heritability of attention-deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder. European Child & Adolescent Psychiatry, 19, 281–295.

Sokolova, E., et al. (2017).
A causal and mediation analysis of the comorbidity between ADHD and ASD. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 58(6), 701–709.

Thapar, A., Cooper, M., & Rutter, M. (2017).
Neurodevelopmental disorders. The Lancet Psychiatry, 4(4), 339–346.

Harvard:

Antshel, K.M. and Russo, N., 2019. Autism spectrum disorders and ADHD: Overlapping phenomenology. Current Psychiatry Reports, 21(5).

Asherson, P. et al., 2016. Differential diagnosis and comorbidity of ADHD and ASD. European Neuropsychopharmacology, 26(1), pp.27–52.

Leitner, Y., 2014. The co-occurrence of autism and ADHD. Frontiers in Human Neuroscience, 8, p.268.

Rommelse, N.N.J. et al., 2010. Shared heritability of ADHD and ASD. European Child & Adolescent Psychiatry, 19, pp.281–295.

Sokolova, E. et al., 2017. Comorbidity between ADHD and ASD. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 58(6), pp.701–709.

Thapar, A., Cooper, M. and Rutter, M., 2017. Neurodevelopmental disorders. The Lancet Psychiatry, 4(4), pp.339–346.

Nowe kierunki badań (2020–2025)

APA:

Lai, M.-C., Lombardo, M. V., & Baron-Cohen, S. (2020).
Autism. The Lancet, 383(9920), 896–910.

Faraone, S. V., et al. (2021).
The World Federation of ADHD International Consensus Statement. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.

Happé, F., & Frith, U. (2020).
Annual research review: Looking back to look forward – changes in the concept of autism. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 61(3), 218–232.

Harvard:

Lai, M.-C., Lombardo, M.V. and Baron-Cohen, S., 2020. Autism. The Lancet, 383(9920), pp.896–910.

Faraone, S.V. et al., 2021. ADHD International Consensus Statement. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, pp.789–818.

Happé, F. and Frith, U., 2020. Changes in the concept of autism. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 61(3), pp.218–232.

Reklamy

Kluczowe książki

🔹 ADHD

Russell A. Barkley

Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment.
Barkley, R. A. (2021). Taking Charge of Adult ADHD.

👉 fundament współczesnego rozumienia ADHD (funkcje wykonawcze, samoregulacja)

🔹 Autyzm

Uta Frith

Frith, U. (2003). Autism: Explaining the Enigma.

Francesca Happé

Happé, F. (2018). Autism: A New Introduction to Psychological Theory and Current Debate.

👉 klasyczne + nowoczesne ujęcie autyzmu (teoria umysłu, różnorodność poznawcza)

🔹 Neuroróżnorodność i współczesne podejście

Simon Baron-Cohen

Baron-Cohen, S. (2020). The Pattern Seekers.

👉 teoria „systemizing brain” i różnice poznawcze

Devon Price

Price, D. (2022). Unmasking Autism.

👉 maskowanie, późne diagnozy, doświadczenie dorosłych

Dodatkowe książki warte uwagi (2022–2025)

Brown, T. E. (2021). ADHD and Executive Functions.
Silberman, S. (2015). NeuroTribes.
Ginsberg, Y. et al. (2023). ADHD in Adults: A Practical Guide.
Hull, L. et al. (2020). Masking and camouflaging in autism

💎 Subskrybuj

👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni

📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł (teksty z hasztagiem #premium)– ciekawe scenariusze i narzędzia pracy. (kliknij i przewijaj)