Wiadomość została przeczytana. Odpowiedź nie przychodzi.
Adam wraca do rozmowy. Sprawdza ostatnie zdanie, emotikon, godzinę wysłania. Może napisał za dużo. Może nie powinien był mówić, że tęskni. Może wszyscy wiedzą, jak zachowywać się w takich sytuacjach, tylko on nie dostał instrukcji.
„Nie odpowiedziała” stopniowo zmienia się w „jestem żałosny”.
Ta fikcyjna sytuacja jakich wiele, pokazuje moment, w którym trudne doświadczenie staje się oceną całej osoby. Odrzucone zaproszenie, niezrozumiany żart czy potrzeba wyjścia z hałaśliwego spotkania zaczynają brzmieć jak odpowiedź na znacznie większe pytanie:
„Czy ze mną jest coś nie tak?”
Rozmowa o uczuciach u nastolatków w spektrum autyzmu potrzebuje miejsca na takie pytania. Na zakochanie, zakłopotanie, zazdrość, samotność, odmowę i pragnienie bycia dla kogoś ważnym. Także na brak zainteresowania związkiem i na doświadczenia, których młoda osoba nie potrafi jeszcze nazwać.
Ten artykuł jest zaproszeniem do rozmowy dla psychologów, pedagogów i rodziców. Poszczególne fragmenty można przeczytać wspólnie z nastolatkiem — bez obowiązku odpowiadania na wszystkie pytania i opowiadania o własnym życiu.
Kiedy cudza ocena staje się własnym głosem
„Przesadzasz”.
„Inni jakoś potrafią”.
„Nie mów tyle o jednym”.
„Dlaczego jesteś taki dziwny?”
Pojedyncza uwaga nie wyjaśnia całej historii człowieka. Jednak powtarzające się poprawianie, wyśmiewanie i odrzucanie może pozostawić przekonanie, że akceptacja wymaga nieustannego pilnowania siebie.
Nie śmiej się tak głośno. Nie ruszaj rękami. Patrz w oczy. Nie pokazuj, że cię to boli. Zgódź się, bo inaczej nikogo przy tobie nie będzie.
Z czasem nie musi już być obok osoby, która wypowiada te zdania. Nastolatek może zacząć powtarzać je sam sobie.
Przegląd badań dotyczących stygmatyzacji osób autystycznych opisuje zarówno doświadczenia oceniania i dyskryminacji, jak i uwewnętrznianie negatywnych przekonań o sobie. Autorzy zwracają uwagę również na znaczenie języka używanego przez otoczenie. Nie oznacza to, że każda osoba w spektrum ma podobne doświadczenia. Pokazuje jednak, dlaczego warto pytać o relacje i warunki życia, zamiast wyjaśniać każdą trudność samą diagnozą. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Czasem pierwszym pomocnym zdaniem dorosłego będzie:
„To, jak cię potraktowano, było krzywdzące. Chcę zrozumieć, co się wydarzyło”.
„Zrobiłem coś niewłaściwego” a „jestem niewłaściwy”
Można przerwać komuś wypowiedź. Wysłać zbyt wiele wiadomości. Powiedzieć coś, co zraniło drugą osobę. Nie zauważyć jej odmowy.
W takich sytuacjach potrzebna jest odpowiedzialność: zatrzymanie zachowania, przyjęcie informacji zwrotnej, czasem przeprosiny i naprawienie szkody.
Ale między zdaniami „zachowałem się niewłaściwie” a „jestem beznadziejny” istnieje ważna różnica.
Pierwsze dotyczy czegoś, co można opisać i zmienić. Drugie zamienia człowieka w problem.
Na potrzeby rozmowy można zestawić:
- „Przerwałem jej trzy razy” zamiast „nie nadaję się do rozmów”.
- „Nie uszanowałem odmowy i muszę przestać pisać” zamiast „jestem okropnym człowiekiem”.
- „Potrzebuję pomocy w wyjaśnieniu tej sytuacji” zamiast „wszystko zawsze psuję”.
Nie chodzi o usprawiedliwianie każdego zachowania. Chodzi o taki sposób mówienia, który pozwala przyjąć odpowiedzialność bez odbierania sobie godności.
Podobna zasada dotyczy sytuacji, w których nastolatek został skrzywdzony. Wyśmianie nie dowodzi, że zasłużył na wyśmianie. Naruszenie jego granicy nie oznacza, że powinien nauczyć się więcej znosić.
Można potrzebować wsparcia, popełniać błędy i nadal zasługiwać na szacunek.
Wstyd może dotyczyć także tego, czego potrzebuję
Nie zawsze wstydzimy się czegoś, co zrobiliśmy. Czasem wstyd dotyczy samej potrzeby.
„Chciałbym mieć przyjaciela”.
„Nie chcę, żeby mnie dotykano”.
„Chcę być z nimi, ale nie wytrzymuję tego hałasu”.
„Podoba mi się ta osoba”.
„Nie interesuje mnie chodzenie z kimś”.
Nastolatek może obawiać się, że ujawnienie potrzeby skończy się oceną: jest zbyt zależny, zbyt chłodny, niedojrzały albo wymagający.
Pomocna rozmowa pozostawia miejsce na dwie rzeczy jednocześnie: moja potrzeba jest ważna, a sposób jej realizowania musi uwzględniać granice innych osób.
Można potrzebować kontaktu, ale nie można wymagać, żeby ktoś odpowiadał przez całą dobę. Można potrzebować samotności i warto, jeśli to możliwe, zakomunikować ją osobie, z którą jesteśmy umówieni. Można pragnąć bliskości i jednocześnie nie chcieć dotyku.
„Nie wiem, co czuję” też jest odpowiedzią
Dorosły pyta: „Co poczułeś?”, a nastolatek milczy.
To milczenie nie pozwala rozstrzygnąć, czy nie zna odpowiedzi, nie chce jej ujawnić, potrzebuje czasu, czy samo pytanie jest zbyt szerokie.
U części osób autystycznych występuje aleksytymia — trudność w rozpoznawaniu i opisywaniu własnych emocji. Aleksytymia nie jest równoznaczna z brakiem uczuć i nie dotyczy wszystkich osób w spektrum. Takie rozróżnienie podkreśla przegląd systematyczny i metaanaliza Kinnaird, Stewart i Tchanturii. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Nie trzeba zaczynać od idealnej nazwy emocji. Można zacząć od sytuacji:
„Co wydarzyło się tuż przed tym, jak chciałeś wyjść?”
Od myśli:
„Czy pamiętasz jakieś zdanie, które przyszło ci wtedy do głowy?”
Albo od potrzeby:
„Co byłoby teraz pomocne: cisza, rozmowa, przerwa czy obecność kogoś obok?”
Dla jednej osoby przydatne będzie zauważenie zaciśnięcia dłoni. Inna woli opisać zdarzenie, narysować je albo wybrać komunikat w AAC. Nie ma obowiązku zamykania oczu, skupiania się na ciele czy odpowiadania natychmiast.
„Jeszcze nie wiem” może być wystarczającą odpowiedzią na dziś.
Bliskość bez obowiązkowego scenariusza
Ktoś okazuje zainteresowanie długą rozmową. Ktoś inny zapamiętuje ulubioną piosenkę, przesyła zdjęcie ptaka albo proponuje wspólne granie.
Jedna osoba chce często pisać. Druga lubi spotkania, ale potrzebuje czasu bez kontaktu. Dla kogoś ważne jest przytulenie, dla kogoś innego — możliwość siedzenia obok bez rozmowy.
Nie warto oceniać uczuć wyłącznie na podstawie kontaktu wzrokowego, liczby wiadomości czy gotowości do dotyku. Znaczenie zachowania najlepiej poznawać w rozmowie z konkretną osobą.
Można zapytać:
„Po czym poznajesz, że ktoś o ciebie dba?”
„Jak lubisz pokazywać, że ktoś jest dla ciebie ważny?”
„Czy jest coś, co inni uznają za miłe, a ty tego nie lubisz?”
Nie trzeba też pragnąć związku romantycznego. Przyjaźń, więź rodzinna i inne ważne relacje mają własną wartość. Brak zakochania nie jest zadaniem do naprawienia.
Warto zostawić nastolatkowi możliwość poznawania siebie bez żądania deklaracji, etykiety czy ostatecznej odpowiedzi.
„Lubię cię” i „potrzebuję przestrzeni” mogą być prawdziwe jednocześnie
Obawa przed odrzuceniem może utrudniać stawianie granic.
„Jeśli odmówię spotkania, przestaną mnie zapraszać”.
„Jeśli powiem, że jest za głośno, uznają mnie za problem”.
„Jeśli nie zgodzę się na przytulenie, pomyśli, że go nie lubię”.
Nie da się zagwarantować, że każda osoba zareaguje ze zrozumieniem. Można jednak pomóc nastolatkowi znaleźć słowa, które jasno wyrażają potrzebę:
- „Chcę się spotkać, ale w spokojniejszym miejscu”.
- „Lubię z tobą rozmawiać. Dzisiaj nie mam już siły pisać”.
- „Nie chcę przytulenia. Możemy posiedzieć obok”.
- „Potrzebuję wiedzieć wcześniej, kto będzie na spotkaniu”.
- „Jeszcze nie wiem, czy tego chcę. Potrzebuję czasu”.
Wzajemność oznacza również gotowość usłyszenia podobnych zdań od drugiej osoby.
Zgoda nie wymaga udowadniania uczuć
„Jeśli mnie lubisz, to się zgodzisz”.
„Nie rób problemu”.
„Pokaż, że mi ufasz”.
Takie zdania mogą wywierać presję. Uczucia nie dają prawa do cudzego ciała, telefonu, zdjęć ani prywatnych informacji.
Materiały edukacyjne SIECCAN dla autystycznej młodzieży podkreślają znaczenie komunikowania potrzeb, respektowania granic i możliwości zmiany zdania. www.sieccan.org
W codziennej rozmowie warto wyjaśniać konkretnie:
- zgoda na przytulenie nie oznacza zgody na pocałunek;
- wcześniejsze „tak” nie oznacza zgody za każdym razem;
- brak protestu nie wystarcza, by uznać, że druga osoba chce kontaktu;
- można zmienić zdanie;
- odmowa nie wymaga długiego usprawiedliwienia.
Nie należy oczekiwać określonej mimiki jako potwierdzenia zgody. Potrzebny jest zrozumiały sposób jej komunikowania — słowami, pismem, gestem lub AAC. Gdy zgoda jest niejasna, zatrzymujemy kontakt i wyjaśniamy sytuację.
Dorosły może wspierać te zasady także poza rozmową o zakochaniu: pytając przed dotknięciem, respektując odmowę zdjęcia i nie wymagając przytulania na powitanie.
Odmowa może boleć i nie określa twojej wartości
Nie każde zaproszenie zostanie przyjęte. Nie każda sympatia będzie odwzajemniona. Nie zawsze dostaniemy wyjaśnienie, którego potrzebujemy.
Nastolatek może jednocześnie usłyszeć:
„Masz prawo być rozczarowany”.
„Druga osoba ma prawo nie chcieć tej relacji”.
Pomoc nie polega na obiecywaniu, że ktoś na pewno zmieni zdanie. Warto wesprzeć młodą osobę w przeżyciu rozczarowania i zadbaniu o siebie bez naciskania na dalszy kontakt.
Brak odpowiedzi nie pozwala odczytać cudzych myśli. Nie jest również zaproszeniem do wysyłania wiadomości bez końca. Można wspólnie ustalić, jak zakończyć próby kontaktu, co zrobić z potrzebą ciągłego sprawdzania telefonu i z kim porozmawiać o tym, co boli.
Czyjeś „nie” jest informacją o granicy. Nie rozstrzyga, czy kiedykolwiek będziemy dla kogoś ważni.
Ćwiczenie: „Czyj głos mówi, że powinienem?”
Celem ćwiczenia jest oddzielenie własnej potrzeby od oczekiwania otoczenia. Można pracować na wymyślonej historii. Nie trzeba opowiadać o osobistych doświadczeniach ani ujawniać imion.
1. Wybierz jedno zdanie z „powinienem” lub „powinnam”
Na przykład:
„Powinienem zgadzać się na spotkania, bo inaczej stracę znajomych”.
Albo:
„Powinnam już chcieć mieć chłopaka lub dziewczynę, bo inni się z kimś spotykają”.
Można też wybrać zdanie o przytulaniu, pisaniu wiadomości, wyglądzie czy sposobie okazywania uczuć.
2. Sprawdź, skąd pochodzi to oczekiwanie
Zapytaj:
- Czy ktoś powiedział to wprost?
- Czy wywnioskowałem to z zachowania innych?
- Czy widziałem takie oczekiwanie w Internecie?
- Czy sam stworzyłem zasadę, która miała mnie chronić przed odrzuceniem?
- Czy nie wiem, skąd ją mam?
Nie trzeba wskazywać winnej osoby. Ważniejsze jest zauważenie, że myśl nie musi być bezdyskusyjną prawdą tylko dlatego, że często wraca.
3. Zapytaj: „Czego ja chcę lub potrzebuję?”
Możliwe odpowiedzi:
„Chcę utrzymać znajomość, ale dzisiaj potrzebuję odpoczynku”.
„Chcę poznawać ludzi, ale nie chcę teraz związku”.
„Chcę okazywać sympatię bez przytulania”.
„Nie wiem jeszcze. Chcę mieć czas”.
Własna potrzeba nie musi od razu być wyraźna. Można zacząć od tego, czego obecnie nie chcemy.
4. Sprawdź wzajemność i bezpieczeństwo
Nie każde „powinienem” jest szkodliwe. Zasada „powinienem uszanować czyjąś odmowę” chroni drugą osobę.
Pomocne pytanie brzmi:
„Czy to oczekiwanie chroni czyjeś granice i bezpieczeństwo, czy wymaga ode mnie ukrywania potrzeb po to, żeby inni byli zadowoleni?”
Jeżeli sytuacja jest niejednoznaczna, można omówić ją z zaufanym dorosłym.
5. Ułóż zdanie, które daje możliwość wyboru
Zamiast:
„Muszę iść, bo inaczej nikt mnie nie polubi”.
Można powiedzieć:
„Zależy mi na tej znajomości. Dzisiaj potrzebuję odpoczynku. Mogę zaproponować inny termin”.
Zamiast:
„Powinnam pozwolić się przytulić, żeby nie zrobić przykrości”.
Można powiedzieć:
„Mogę być życzliwa i odmówić dotyku”.
Na zakończenie wystarczy wybrać jedno zdanie do zachowania. Nie trzeba od razu sprawdzać go w trudnej sytuacji.
Dla prowadzącego: nie oceniaj, czy odpowiedź jest wystarczająco samodzielna lub odważna. Nastolatek może potrzebować pomocy w znalezieniu słów. Może też zakończyć ćwiczenie bez podjęcia decyzji.
Kiedy nastolatek milczy, żartuje albo pyta: „Czy jestem dziwny?”
Nie ma jednej odpowiedzi pasującej do każdej osoby. Warto zacząć od sprawdzenia, co dzieje się w tej konkretnej rozmowie.
Gdy milczy:
„Możemy chwilę poczekać. Wolisz napisać, wybrać odpowiedź czy zostawić ten temat?”
Gdy żartuje:
„Możemy się pośmiać. Chcę też sprawdzić, czy chcesz o tym rozmawiać poważniej, czy na dziś wystarczy”.
Żart może być sposobem radzenia sobie z napięciem, ale nie trzeba od razu go tak interpretować.
Gdy pyta: „Czy jestem dziwny?”:
„Chcę zrozumieć, co dla ciebie znaczy to słowo. Czy ktoś tak cię nazwał, czy sam tak o sobie pomyślałeś?”
Później można dodać:
„Możesz mieć inne potrzeby albo zachowywać się inaczej niż część osób. To nie daje nikomu prawa do poniżania cię”.
Samo „oczywiście, że nie” bywa zbyt szybkie. Może zamknąć rozmowę, zanim dowiemy się, o co nastolatek naprawdę pyta: o przynależność, możliwość bycia kochanym czy prawo do własnego sposobu życia.
Wsparcie nie powinno wymagać kolejnego udawania
W pracy nad relacjami warto pytać, po co ćwiczymy daną umiejętność.
Czy pomaga nastolatkowi wyrażać potrzeby i rozumieć granice? Czy zwiększa bezpieczeństwo? Czy daje więcej możliwości uczestnictwa?
A może ma przede wszystkim sprawić, żeby mniej przeszkadzał otoczeniu?
Nie każda strategia dopasowania jest niekorzystna. Młoda osoba może świadomie wybierać sposób zachowania odpowiedni do sytuacji. Ważne jednak, żeby nie otrzymywała komunikatu, że akceptacja wymaga ciągłego ukrywania bólu, przeciążenia lub własnej tożsamości.
Materiały „Know Yourself” National Autistic Society, współtworzone przez osoby autystyczne, pokazują kierunek oparty na poznawaniu własnych doświadczeń, potrzeb i tożsamości. www.autism.org.uk
Wspierające pytanie może brzmieć:
„Co pomoże ci być w tej relacji i jednocześnie nie przekraczać własnych granic?”
Gdy rozmowa ujawnia krzywdzenie
Jeżeli nastolatek opowiada o wyśmiewaniu, nacisku, groźbach, niechcianym dotyku czy wymuszaniu zdjęć, pierwszeństwo ma bezpieczeństwo.
Można powiedzieć:
„Dziękuję, że mi o tym mówisz. Potraktuję to poważnie. Wyjaśnię ci, jakie kroki podejmę, żeby pomóc”.
Nie trzeba żądać szczegółowej relacji ani prowadzić własnego dochodzenia. Należy ustalić, czy istnieje bezpośrednie zagrożenie, i uruchomić odpowiednią pomoc zgodnie z rolą dorosłego oraz procedurami placówki. Nie należy obiecywać bezwzględnej tajemnicy.
Jeżeli wstyd, lęk lub obniżony nastrój utrzymują się, nasilają albo utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto poszukać indywidualnego wsparcia psychologicznego. Rozmowa i arkusz mogą być początkiem pomocy, ale nie zastępują oceny sytuacji.
Możesz uczyć się relacji bez rezygnowania z siebie
Nie trzeba umieć od razu rozpoznać każdego uczucia. Nie trzeba chcieć związku, lubić dotyku ani opowiadać o sobie na żądanie.
Można uczyć się słuchać drugiej osoby, przyjmować odmowę, przepraszać i mówić o własnych granicach. Można również oczekiwać, że inni potraktują te granice poważnie.
Twoja wartość nie zależy od tego, czy czujesz, okazujesz bliskość i komunikujesz się tak jak inni.
Dobrze, kiedy po rozmowie zostaje coś więcej niż poprawnie wypełniony arkusz: doświadczenie, że można przyjść z trudnym pytaniem i zostać wysłuchanym. Także wtedy, gdy odpowiedź nie jest jeszcze gotowa.
Materiały do dalszej rozmowy
- Miłość — arkusz pracy dla ucznia ze spektrum autyzmu
- Rozpoznawanie i wyrażanie uczuć i emocji — scenariusze zajęć socjoterapeutycznych
- Smutek — arkusz pracy dla ucznia ze spektrum autyzmu
Poszczególne materiały mogą mieć odrębne zasady dostępu wskazane na ich stronach.
Źródła i dalsza lektura
- Han, E., Scior, K., Avramides, K., Crane, L. (2022). A systematic review on autistic people’s experiences of stigma and coping strategies. „Autism Research”, 15(1), 12–26. Opis publikacji.
- Kinnaird, E., Stewart, C., Tchanturia, K. (2019). Investigating alexithymia in autism: A systematic review and meta-analysis. „European Psychiatry”, 55, 80–89. Pełny tekst.
- National Autistic Society. Know Yourself — resources for autistic teenagers. Materiały współtworzone przez osoby autystyczne.
- SIECCAN. Consent for Autistic Youth. Materiały o zgodzie, komunikacji i granicach.
Artykuł ma charakter psychoedukacyjny. Ćwiczenie „Czyj głos mówi, że powinienem?” jest autorską propozycją do rozmowy, a nie standaryzowanym narzędziem diagnostycznym ani zweryfikowanym protokołem terapii.





