Jak poznać potrzeby, sposób komunikowania i mocne strony ucznia bez zamieniania pierwszego spotkania w test?

Pierwsze zajęcia rewalidacyjne z uczniem w spektrum autyzmu nie muszą zaczynać się od zestawu ćwiczeń, kart pracy ani sprawdzania kolejnych umiejętności.

To przede wszystkim czas na poznanie ucznia:

• jego sposobu komunikowania się,
• zainteresowań i mocnych stron,
• reakcji na nowe miejsce i nową osobę,
• preferowanego tempa pracy,
• sposobów sygnalizowania pomocy, odmowy oraz potrzeby przerwy,
• warunków, które ułatwiają mu udział w zajęciach.

Pierwsze spotkanie może dostarczyć wielu ważnych informacji, ale nie powinno być traktowane jako test ani pełna diagnoza funkcjonowania ucznia. Zachowanie obserwowane w nowej sytuacji może wynikać z niepewności, zmęczenia, przeciążenia sensorycznego albo braku znajomości osoby prowadzącej.

Dlatego podczas pierwszych zajęć warto przede wszystkim stworzyć bezpieczne i przewidywalne warunki do kontaktu.

Jeśli planujesz pracę na cały rok, pomocny będzie również artykuł: Zajęcia rewalidacyjne dla uczniów ze spektrum autyzmu — 30 gotowych tematów na cały rok.

Najważniejszy cel pierwszego spotkania

Celem pierwszych zajęć nie jest ustalenie wszystkiego o uczniu.

Nie musimy od razu sprawdzić koncentracji, pamięci, emocji, kompetencji społecznych, sprawności manualnej i rozumienia poleceń. Próba zbadania wielu obszarów podczas jednego spotkania może wywołać napięcie i dostarczyć wyników, które niewiele mówią o codziennym funkcjonowaniu dziecka.

Znacznie ważniejsze jest znalezienie odpowiedzi na kilka prostych pytań:

1. Co pomaga uczniowi wejść w kontakt i podjąć aktywność?
2. Jak uczeń komunikuje wybór, zgodę, odmowę, pomoc i potrzebę przerwy?
3. Jakiej struktury potrzebuje, aby wiedzieć, co wydarzy się dalej?
4. Jakie aktywności lub zainteresowania mogą stać się punktem wyjścia do dalszej pracy?
5. Po czym można zauważyć, że uczeń czuje się swobodnie, a po czym — że potrzebuje zmiany warunków?

Odpowiedzi z pierwszego spotkania traktujemy jako wstępne hipotezy. Weryfikujemy je podczas kolejnych zajęć i w innych sytuacjach szkolnych.

Czego nie robić podczas pierwszych zajęć?

Podczas pierwszego spotkania warto unikać:

• rozpoczynania od długiego wywiadu,
• zadawania wielu pytań jedno po drugim,
• wymagania kontaktu wzrokowego,
• nalegania na odpowiedź słowną,
• poprawiania naturalnych sposobów samoregulacji ucznia,
• odbierania przedmiotów lub aktywności, które dają poczucie bezpieczeństwa,
• sprawdzania wszystkich umiejętności podczas jednych zajęć,
• interpretowania ciszy, odejścia lub odmowy jako braku współpracy,
• obiecywania nagrody za „grzeczne zachowanie”,
• tworzenia celu terapeutycznego na podstawie jednej obserwacji.

Uczeń może potrzebować czasu, aby przyzwyczaić się do sali, osoby prowadzącej i nowego przebiegu spotkania. Czasem najważniejszym rezultatem pierwszych zajęć jest to, że dziecko poznało miejsce, zobaczyło plan i dowiedziało się, w jaki sposób może poprosić o przerwę.

Scenariusz pierwszych zajęć rewalidacyjnych

Temat: Poznajemy się — moje zainteresowania, potrzeby i sposoby komunikowania

Czas: około 40–45 minut

Forma: zajęcia indywidualne

Główny cel: stworzenie warunków do bezpiecznego poznania ucznia oraz rozpoczęcie obserwacji jego sposobu komunikowania się i uczestniczenia w zajęciach.

Cele szczegółowe

Uczeń, w zakresie odpowiadającym jego potrzebom i możliwościom:

• poznaje osobę prowadzącą oraz miejsce zajęć,
• zapoznaje się z prostym planem spotkania,
• wybiera spośród dostępnych aktywności,
• ma możliwość zakomunikowania zgody, odmowy, potrzeby pomocy lub przerwy,
• prezentuje swoje zainteresowania i preferencje,
• doświadcza wpływu na przebieg zajęć.

Potrzebne materiały

Przygotuj niewielką liczbę pomocy, na przykład:

• prosty plan zajęć zapisany słowami, symbolami lub obrazkami,
• kartę „najpierw — potem”,
• kartki i przybory plastyczne,
• klocki, układankę lub prostą grę,
• kilka ilustracji przedstawiających różne zainteresowania,
• przedmioty sensoryczne dostępne do wyboru,
• komunikaty AAC lub kartoniki: „tak”, „nie”, „pomoc”, „przerwa”, „koniec”, „jeszcze”, „inaczej”, „nie wiem”.

Nie trzeba wykorzystywać wszystkich materiałów. Ich zadaniem jest stworzenie możliwości wyboru, a nie przeprowadzenie serii prób.

Prosty plan wizualny pierwszego spotkania

Plan można zapisać na kartce lub przedstawić za pomocą symboli:

1. Powitanie.
2. Oglądamy salę i plan.
3. Wybierasz aktywność.
4. Robimy coś razem.
5. Przerwa lub zmiana.
6. Podsumowanie.
7. Koniec.

Warto pokazać uczniowi, że zakończone punkty można odhaczać albo zdejmować z planu.

Można powiedzieć:

„Tutaj jest plan naszego spotkania. Najpierw się poznamy, później wybierzesz jedną rzecz, a na końcu zaznaczymy, co było w porządku. Jeśli będziesz potrzebować przerwy, możesz powiedzieć, pokazać albo podać tę kartę”.

Przebieg pierwszych zajęć rewalidacyjnych krok po kroku

1. Powitanie i oswojenie miejsca — około 5 minut

Przywitaj ucznia spokojnie i krótko. Nie oczekuj natychmiastowej odpowiedzi, podania ręki ani kontaktu wzrokowego.

Przykładowy komunikat:

„Cześć. Mam na imię… Będziemy spotykać się tutaj na zajęciach. Możesz najpierw rozejrzeć się po sali. Pokażę Ci też nasz plan”.

Pozwól uczniowi obejrzeć pomieszczenie. Wskaż:

• miejsce do pracy,
• dostępne materiały,
• miejsce odpoczynku,
• sposób sygnalizowania przerwy,
• miejsce, w którym znajduje się plan.

Obserwuj

• Czy uczeń potrzebuje zachęty do wejścia?
• Czy od razu ogląda przedmioty znajdujące się w sali?
• Czy szuka dodatkowych informacji o tym, co się wydarzy?
• Czy wybiera miejsce przy stole, na podłodze lub pozostaje w ruchu?
• Co pomaga mu rozpocząć spotkanie?

Nie oceniaj tych zachowań. Zapisuj je neutralnie.

2. Poznanie zainteresowań — około 8–10 minut

Zamiast przeprowadzać długą rozmowę, zaproponuj kilka sposobów pokazania swoich preferencji.

Uczeń może:

• wybrać ilustrację,
• wskazać przedmiot,
• napisać odpowiedź,
• opowiedzieć o zainteresowaniu,
• narysować ulubioną rzecz,
• pokazać coś na urządzeniu komunikacyjnym,
• odrzucić wszystkie propozycje i zaproponować własną.

Możesz zapytać:

• „Co lubisz robić?”
• „Którą rzecz wybierasz?”
• „Wolisz rysować, układać czy porozmawiać?”
• „Czy jest coś, o czym dużo wiesz?”
• „Chcesz wybrać coś innego?”

Jeżeli pytania otwarte są trudne, przedstaw dwie lub trzy konkretne możliwości. Nie pokazuj zbyt wielu materiałów jednocześnie.

Ważne

Intensywne zainteresowanie nie jest przeszkodą w prowadzeniu zajęć. Może być źródłem kontaktu, poczucia kompetencji i motywacji. W kolejnych tygodniach można wykorzystać je do rozwijania komunikacji, planowania, elastyczności, samodzielności lub innych indywidualnie dobranych umiejętności.

3. Aktywność wybrana przez ucznia — około 10 minut

Zaproponuj uczniowi wybór jednej aktywności. Może to być rysowanie, układanie, konstruowanie, rozmowa o zainteresowaniu, oglądanie ilustracji albo prosta gra.

Na tym etapie nie chodzi o sprawdzanie, czy uczeń prawidłowo wykona zadanie.

Obserwujemy raczej:

• jak podejmuje wybór,
• czy potrzebuje czasu na odpowiedź,
• jak rozpoczyna działanie,
• czy akceptuje obecność drugiej osoby,
• czy zaprasza prowadzącego do wspólnej aktywności,
• jak reaguje na drobną trudność,
• czy i w jaki sposób prosi o pomoc,
• co ułatwia mu kontynuowanie działania.

Prowadzący może dołączyć do aktywności, ale nie powinien przejmować nad nią kontroli.

Przykładowe komunikaty:

„Pokaż mi, jak chcesz to zrobić”.

„Mogę dołączyć czy wolisz zrobić to samodzielnie?”

„Widzę, że masz własny pomysł”.

„Możemy zrobić tak jak proponujesz albo spróbować inaczej. Ty wybierasz”.

4. Krótkie zadanie wspólne — około 8–10 minut

Po aktywności wybranej przez ucznia można zaproponować jedno krótkie zadanie wykonywane razem.

Przykłady:

• zbudowanie konstrukcji według wspólnego pomysłu,
• ułożenie krótkiej sekwencji obrazków,
• stworzenie listy „co pomaga mi na zajęciach”,
• zaplanowanie kolejnego spotkania,
• prosta gra oparta na zainteresowaniach ucznia,
• wybranie symboli potrzebnych podczas następnych zajęć.

Zadanie powinno być możliwe do skrócenia lub zakończenia bez poczucia porażki.

Obserwuj

• Czy uczeń rozumie cel aktywności?
• Jaka forma instrukcji jest najbardziej czytelna?
• Czy pomaga demonstracja, zapis, obrazek czy krótki komunikat słowny?
• Czy uczeń rozpoczyna samodzielnie?
• Czy korzysta z podpowiedzi?
• Jak komunikuje brak zrozumienia?
• Po czym poznajemy, że zadanie staje się zbyt trudne, długie albo nieciekawe?

5. Przerwa i komunikowanie potrzeb — około 5 minut

Przerwa nie powinna być nagrodą za wykonanie zadania. Jest jednym z dostępnych sposobów dbania o możliwość uczestniczenia w zajęciach.

Pokaż uczniowi, jak może ją zasygnalizować:

„Jeżeli potrzebujesz przerwy, możesz powiedzieć «przerwa», pokazać kartę albo wskazać symbol”.

Możesz również udostępnić komunikaty:

• potrzebuję pomocy,
• nie rozumiem,
• chcę inaczej,
• nie chcę,
• jeszcze,
• wystarczy,
• potrzebuję ciszy,
• chcę się poruszać.

Nie wymagaj, aby uczeń korzystał wyłącznie z jednego sposobu komunikacji. Słowa, gesty, pismo, symbole, urządzenie AAC, ruch i zachowanie mogą przekazywać ważne informacje.

6. Podsumowanie i zapowiedź kolejnego spotkania — około 5 minut

Pod koniec zajęć pokaż plan i zaznacz, że wszystkie punkty zostały zakończone.

Zaproponuj prostą formę podsumowania:

• „Co było w porządku?”
• „Czego nie chcesz następnym razem?”
• „Co możemy zrobić ponownie?”
• „Wolisz, żeby następne spotkanie zaczęło się tak samo czy inaczej?”

Uczeń może odpowiedzieć słowem, symbolem, gestem, rysunkiem albo wskazaniem jednej z możliwości.

Zakończ zajęcia konkretnym komunikatem:

„Dzisiaj obejrzeliśmy salę, wybrałeś aktywność i zrobiliśmy jedno zadanie razem. Następnym razem ponownie pokażę Ci plan. Możemy zacząć od…”.

Karta obserwacji pierwszych zajęć rewalidacyjnych

Imię ucznia: ……………………………………………………
Data: ……………………………………………………
Osoba prowadząca: ……………………………………………………
Czas i miejsce zajęć: ……………………………………………………

1. Wejście w sytuację zajęciową

• Jak uczeń zareagował na nowe miejsce i osobę?

…………………………………………………………………………

• Co ułatwiło rozpoczęcie spotkania?

…………………………………………………………………………

• Czy potrzebował dodatkowego czasu, informacji albo obecności znanej osoby?

…………………………………………………………………………

2. Sposób komunikowania

Uczeń komunikował się poprzez:

☐ mowę
☐ gest
☐ mimikę
☐ wskazywanie
☐ pismo
☐ symbole lub obrazki
☐ urządzenie AAC
☐ działanie lub odsunięcie się
☐ inny sposób: …………………………………………….

Jak uczeń sygnalizował:

wybór lub zgodę:
…………………………………………………………………………

odmowę:
…………………………………………………………………………

potrzebę pomocy:
…………………………………………………………………………

brak zrozumienia:
…………………………………………………………………………

potrzebę przerwy albo zakończenia:
…………………………………………………………………………

3. Zainteresowania i mocne strony

• Jakie aktywności lub tematy zainteresowały ucznia?

…………………………………………………………………………

• W jakich sytuacjach uczeń wykazywał inicjatywę?

…………………………………………………………………………

• Jakie mocne strony można było zauważyć?

…………………………………………………………………………

4. Organizacja działania

• Jaka forma planu była czytelna?

…………………………………………………………………………

• Jaki rodzaj instrukcji pomagał?

☐ komunikat słowny
☐ zapis
☐ obrazek lub symbol
☐ demonstracja
☐ wykonanie pierwszego kroku wspólnie
☐ inny: …………………………………………….

• Co pomagało rozpocząć i kontynuować aktywność?

…………………………………………………………………………

5. Warunki uczestniczenia

• Co mogło zwiększać komfort ucznia?

…………………………………………………………………………

• Jakie bodźce lub elementy sytuacji mogły utrudniać udział?

…………………………………………………………………………

• Jak uczeń pokazywał wzrost napięcia, zmęczenie albo potrzebę zmiany?

…………………………………………………………………………

• Co mogło pomóc?

…………………………………………………………………………

6. Wnioski do kolejnych spotkań

Warto kontynuować:

…………………………………………………………………………

Warto zmienić lub sprawdzić ponownie:

…………………………………………………………………………

Sposoby komunikowania, które należy udostępnić:

…………………………………………………………………………

Propozycja jednego celu obserwacyjnego na kolejne zajęcia:

…………………………………………………………………………

Informacje zapisane po pierwszym spotkaniu są wstępnymi obserwacjami. Należy je sprawdzać podczas kolejnych zajęć i zestawiać z informacjami od ucznia, rodziców, nauczycieli oraz innych specjalistów.

📥 Pobierz Kartę obserwacji

Jak pisać obserwacje bez oceniania ucznia?

Notatka powinna opisywać to, co można było zauważyć, oraz warunki, w których dane zachowanie wystąpiło.

Zamiast oceny	Lepiej zapisać
Uczeń nie współpracował	Po przedstawieniu zadania uczeń odsunął materiały i wskazał drzwi
Nie chciał odpowiadać	Na pytania otwarte nie odpowiadał; wybrał odpowiedź po pokazaniu dwóch ilustracji
Był niegrzeczny	Po zmianie kolejności aktywności podniósł głos i powiedział „nie”
Nie potrafi się skupić	Podczas zadania stolikowego odchodził po około dwóch minutach; dłużej uczestniczył w aktywności konstrukcyjnej
Wymaga ciągłej motywacji	Rozpoczynał zadanie po demonstracji pierwszego kroku i przedstawieniu planu
Ma trudne zachowania	W głośnym otoczeniu zakrywał uszy, odsuwał materiały i kierował się w stronę wyjścia

Neutralny opis pomaga zastanowić się, co uczeń komunikował oraz jakie warunki mogły wpłynąć na jego funkcjonowanie.

Więcej obszarów przydatnych w systematycznej obserwacji znajdziesz w artykule Ocena funkcjonalna ucznia z autyzmem 2026 — 30 rzeczy, które szkoła powinna obserwować.

Gotowy zapis do dziennika zajęć rewalidacyjnych

Wersja krótka

Zajęcia organizacyjno-integracyjne. Poznanie zainteresowań, preferowanych sposobów komunikowania oraz warunków ułatwiających uczniowi udział w zajęciach. Zapoznanie z planem spotkania i dostępnymi sposobami sygnalizowania wyboru, pomocy, odmowy oraz potrzeby przerwy.

Wersja rozszerzona

Pierwsze zajęcia rewalidacyjne — budowanie poczucia bezpieczeństwa i przewidywalności. Poznanie mocnych stron, zainteresowań oraz preferencji ucznia. Obserwacja sposobu podejmowania aktywności, rozumienia instrukcji i komunikowania potrzeb. Wprowadzenie planu zajęć oraz dostępnych komunikatów: pomoc, przerwa, nie rozumiem, chcę inaczej i koniec.

Wersja dotycząca komunikacji AAC

Poznanie indywidualnego sposobu komunikowania się ucznia. Zapewnienie możliwości wyboru, odmowy, proszenia o pomoc i przerwę za pomocą mowy, gestów, symboli lub AAC. Obserwacja dostępności proponowanych form komunikacji podczas swobodnej i wspólnej aktywności.

Co zrobić po pierwszych zajęciach?

Po spotkaniu nie trzeba od razu budować rozbudowanego programu. Najpierw warto uporządkować informacje w czterech kolumnach:

Obserwacja	Możliwa potrzeba	Co sprawdzimy następnym razem?	Jakie wsparcie udostępnimy?
Uczeń rozpoczynał po pokazaniu pierwszego kroku	czytelna instrukcja i wsparcie rozpoczęcia	Czy demonstracja pomaga również w innym zadaniu?	pokaz, plan kroków
Nie odpowiadał na pytania otwarte, ale wskazywał ilustracje	łatwiejszy dostęp do wyboru	Czy wybór z dwóch możliwości jest czytelny?	obrazki, odpowiedzi pisemne
Po kilku minutach odchodził od stolika	ruch, przerwa albo zmiana pozycji	W jakich aktywnościach pozostaje dłużej?	możliwość ruchu, krótki plan
Samodzielnie opowiadał o wybranym temacie	wykorzystanie zainteresowania i poczucia kompetencji	Jak włączyć zainteresowanie do wspólnej aktywności?	zadania oparte na zainteresowaniu

Dopiero obserwacje z kilku spotkań mogą pomóc wybrać pierwszy cel pracy.

Może nim być na przykład:

• poznanie dostępnego sposobu proszenia o pomoc,
• korzystanie z planu spotkania,
• wybieranie pomiędzy dwiema aktywnościami,
• komunikowanie potrzeby przerwy,
• rozpoczynanie zadania po otrzymaniu czytelnej instrukcji,
• rozpoznawanie warunków, w których łatwiej uczestniczyć w zajęciach.

Cele powinny wynikać z potrzeb konkretnego ucznia, zaleceń zawartych w orzeczeniu, WOPFU i IPET. Pomoc w uporządkowaniu dokumentacji znajdziesz w przewodniku IPET i WOPFU w szkole 2026 — jak napisać krok po kroku.

Jak zaplanować kolejne zajęcia?

Po pierwszym spotkaniu można wybrać dwa lub trzy tematy, które odpowiadają zaobserwowanym potrzebom. Nie trzeba realizować gotowej listy po kolei.

Jeżeli uczeń:

• potrzebuje przewidywalności — zacznij od planu spotkania i sygnalizowania zmiany,
• ma trudność z proszeniem o pomoc — udostępnij różne sposoby przekazywania tego komunikatu,
• nie sygnalizuje przeciążenia — pracuj nad rozpoznawaniem potrzeb i dostępnymi sposobami proszenia o przerwę,
• ma trudność z rozpoczęciem zadania — sprawdź plan kroków, demonstrację i wspólne wykonanie początku,
• chętnie opowiada o zainteresowaniach — wykorzystaj je do budowania relacji oraz dalszych aktywności.

Gotowe inspiracje znajdziesz w banku 30 tematów zajęć rewalidacyjnych dla uczniów ze spektrum autyzmu.

Najważniejszy wniosek

Pierwsze zajęcia rewalidacyjne nie służą udowodnieniu, czego uczeń nie potrafi.

Mają pomóc zauważyć:

• w jaki sposób uczeń komunikuje się z otoczeniem,
• co daje mu poczucie przewidywalności,
• co pomaga mu podejmować aktywność,
• jakie ma zainteresowania i mocne strony,
• jakie warunki utrudniają mu udział,
• w jaki sposób może otrzymać potrzebne wsparcie.

Dobra obserwacja nie kończy się etykietą:

„Uczeń nie współpracuje”.

Prowadzi do pytania:

„Co mogło utrudnić uczestniczenie i co możemy zmienić podczas kolejnego spotkania?”

To właśnie od takiego pytania warto rozpocząć dalsze planowanie rewalidacji.

📘 Potrzebujesz kolejnych gotowych zajęć?

Jeżeli po pierwszym spotkaniu chcesz przejść do konkretnych, uporządkowanych aktywności, zobacz:

Zajęcia rewalidacyjne dla uczniów z ASD — 5 scenariuszy i ćwiczeń wspierających rozwój, eBook 19 zł

W eBooku znajdziesz gotowe plany zajęć dotyczące m.in. komunikacji, emocji, koncentracji, umiejętności społecznych, samodzielności i planowania dnia. Każdy materiał należy dopasować do aktualnych potrzeb, możliwości oraz sposobu komunikowania się konkretnego ucznia.

Przeczytaj również

• Zajęcia rewalidacyjne dla uczniów ze spektrum autyzmu — 30 gotowych tematów na cały rok
• Ocena funkcjonalna ucznia z autyzmem — 30 obszarów obserwacji
• IPET i WOPFU w szkole 2026 — gotowe wzory i przykłady

💎 Subskrybuj

👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni

📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł (teksty z hasztagiem #premium: #woorkbooki, inspirujące, nowe scenariusze oraz funkcjonalne narzędzia pracy. (kliknij i przewijaj)

👇 Przeczytaj:

📘 Plan zajęć rewalidacyjnych dla przedszkolaka ze spektrum autyzmu – naukowe podstawy, scenariusze i praktyczne narzędzia eBook 19 zł