Wszystkich Świętych może oznaczać dla dziecka zmianę codziennego planu: wyjazd, spotkanie z rodziną, tłum, zapach zniczy i rozmowy, których nie zawsze rozumie. Zanim zaczniemy mówić o tradycji i pamięci, warto odpowiedzieć na proste pytania: dokąd pójdziemy, z kim, co tam zrobimy i jak poprosić o przerwę?
Poniższy scenariusz pomaga spokojnie przygotować dziecko do tych sytuacji. Można wykorzystać go podczas zajęć indywidualnych, pracy w małej grupie lub rozmowy w domu. Nie wymaga opowiadania o osobistych stratach ani udziału w praktykach religijnych.
Dla kogo są te zajęcia?
Dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym, w tym uczniów w spektrum autyzmu i korzystających z komunikacji wspomagającej i alternatywnej — AAC. Zakres rozmowy oraz materiały dobieramy do sposobu komunikowania się i rozumienia dziecka, a nie wyłącznie do jego wieku.
Czas: 45 minut, z możliwością skrócenia i zrobienia przerwy.
Temat: „Wiem, co mnie czeka. Mogę pamiętać i prosić o pomoc”.
Cele zajęć
Dziecko ma możliwość:
- poznać podstawowe zwyczaje związane z początkiem listopada;
- ułożyć prosty plan wyjścia;
- wskazać osobę, która pomoże mu podczas wizyty;
- przećwiczyć komunikaty „Potrzebuję przerwy”, „Mam pytanie” i „Potrzebuję pomocy”;
- wybrać własny sposób uczestniczenia w zajęciach.
Nie sprawdzamy, czy dziecko okazuje „odpowiedni” smutek. Nie oceniamy jego przekonań ani rodzinnych zwyczajów.
Materiały
Przygotuj:
- kartki i kredki;
- zdjęcia lub proste obrazki: dom, droga, cmentarz, kwiaty, powrót;
- komunikaty zapisane na kartkach lub dostępne w używanym przez dziecko systemie AAC;
- zdjęcie spokojnej alejki cmentarnej — bez drastycznych przedstawień;
- opcjonalnie kwiat i lampkę LED.
Do przeprowadzenia zajęć wystarczą odręczne rysunki. Nie trzeba przygotowywać dekoracji ani kupować dodatkowych pomocy.
Przebieg zajęć — 45 minut
1. Najpierw pokaż plan — 5 minut
Przedstaw kolejne części spotkania:
Rozmowa → obrazki → plan wyjścia → proszenie o pomoc → zakończenie.
Powiedz:
„Dzisiaj porozmawiamy o Wszystkich Świętych i odwiedzaniu cmentarza. Dowiemy się, co może się wtedy wydarzyć. Możesz mówić, pisać, pokazywać obrazki albo słuchać. Nie musisz opowiadać o swojej rodzinie”.
Pokaż, gdzie można odpocząć i jak zgłosić potrzebę przerwy. Przerwa nie jest nagrodą za wykonanie zadania.
2. Co możemy zobaczyć na cmentarzu? — 8 minut
Pokaż zdjęcie alejki, kwiatów i zniczy. Zapytaj:
„Co widzisz na obrazku?”
Dziecko może nazwać element, wskazać go lub dopasować do ilustracji.
Wyjaśnij krótko:
„Pierwszego listopada przypada Wszystkich Świętych. Wiele rodzin odwiedza wtedy groby bliskich. Drugiego listopada są Zaduszki. Rodziny mogą pamiętać o zmarłych na różne sposoby: odwiedzać cmentarz, oglądać zdjęcia, rozmawiać albo modlić się zgodnie ze swoimi przekonaniami”.
Dodaj:
„Na cmentarzu mogą być ludzie, kwiaty i zapalone znicze. Niektórzy będą rozmawiać, inni milczeć lub płakać. Nie musisz zachowywać się dokładnie tak samo”.
Nie przedstawiaj wierzeń dotyczących życia po śmierci jako wiedzy wspólnej wszystkim rodzinom.
3. Układamy plan wizyty — 12 minut
Ułóż z dzieckiem pięć elementów:
Wychodzimy z domu → jedziemy lub idziemy → odwiedzamy grób → robimy przerwę, jeśli jej potrzebujemy → wracamy.
W pracy grupowej wykorzystaj przykładową rodzinę. W domu wpisz rzeczywiste ustalenia:
| Pytanie dziecka | Co ustalamy? |
|---|---|
| Z kim pójdę? | Imię osoby dorosłej |
| Co zrobimy? | Dwie lub trzy konkretne czynności |
| Jak długo zostaniemy? | Przybliżony czas lub czytelny moment zakończenia |
| Gdzie odpocznę? | Miejsce uzgodnione z opiekunem |
| Jak poproszę o pomoc? | Słowo, gest, kartka lub komunikat AAC |
Powiedz:
„Możemy zaplanować krótką wizytę. Jeśli coś się zmieni, dorosły powie ci, jaki jest nowy plan”.
Nie obiecuj pustego cmentarza ani całkowitej ciszy. Przygotowuj na możliwe warunki, zamiast zapewniać, że nic trudnego się nie wydarzy.
4. Ćwiczymy proszenie o pomoc — 10 minut
Przedstaw trzy krótkie sytuacje, bez odgrywania silnego lęku i bez niespodziewanych dźwięków.
Sytuacja pierwsza: jest za głośno.
Dziecko wybiera komunikat:
„Potrzebuję przerwy”.
Dorosły odpowiada:
„Rozumiem. Pójdziemy razem w spokojniejsze miejsce”.
Sytuacja druga: dziecko nie rozumie rozmowy.
Komunikat:
„Mam pytanie” albo „Nie rozumiem”.
Odpowiedź dorosłego:
„Możesz zapytać. Spróbuję wyjaśnić to prościej”.
Sytuacja trzecia: ktoś pyta o osobiste wspomnienia.
Komunikat:
„Nie chcę o tym mówić”.
Odpowiedź dorosłego:
„W porządku. Możesz posłuchać albo zająć się czymś innym”.
Akceptuj wskazanie symbolu, gest, zapis i komunikator tak samo jak wypowiedź ustną. Nie wymagaj powtarzania zdania ani kontaktu wzrokowego.
5. Wybieramy sposób pamiętania i kończymy — 10 minut
Zaproponuj wybór:
- narysowanie kwiatu;
- wykonanie kartki z jesiennym liściem;
- obejrzenie przygotowanego zdjęcia;
- spokojne posiedzenie;
- zakończenie bez pracy plastycznej.
Nie wymagaj podpisywania pracy imieniem zmarłej osoby ani prezentowania jej grupie.
Na koniec zapytaj:
„Co możesz zrobić, kiedy potrzebujesz pomocy?”
Dziecko może odpowiedzieć, pokazać komunikat lub wskazać zaufanego dorosłego.
Zakończ przewidywalnie:
„Nasze zajęcia się skończyły. Teraz przechodzimy do…”.
Jak rozmawiać o śmierci, jeśli dziecko zapyta?
Odpowiadaj krótko, zgodnie z pytaniem i poziomem rozumienia dziecka. Unikaj określeń „zasnął” czy „wyjechał”, które mogą zostać zrozumiane dosłownie. Takie podejście zalecają organizacje wspierające osoby autystyczne i dzieci w żałobie. a guide for parents and carers
Możesz powiedzieć:
„Kiedy człowiek umiera, jego ciało przestaje działać. Nie oddycha i nie czuje bólu. Nie może wrócić do życia”.
Jeśli dziecko pyta o przekonania religijne:
„Ludzie różnie o tym myślą. W naszej rodzinie wierzymy, że…”.
Nie przekazuj wszystkich informacji naraz. Zostaw przestrzeń na pytanie, milczenie i powrót do tematu.
Przed wyjściem — krótka lista dla rodzica
- Pokaż dziecku rzeczywisty plan wizyty.
- W miarę możliwości wybierz mniej zatłoczoną porę.
- Zapewnij dostęp do używanego systemu komunikacji.
- Zabierz wodę i znane dziecku pomoce, np. ochronniki słuchu, jeśli z nich korzysta.
- Ustal, kto może wcześniej wrócić z dzieckiem.
- Nie zmuszaj do dotykania nagrobka, modlitwy, składania kwiatów ani opowiadania o uczuciach.
- Ogień i gorące znicze pozostaw pod kontrolą dorosłych.
Krótka wizyta lub pozostanie w domu także mogą być rozsądnym wyborem. Udział dziecka dopasowujemy do jego potrzeb i sytuacji rodziny.
Dostosowania dla prowadzącego
Stosuj prosty język i dawaj czas na odpowiedź. Ogranicz liczbę bodźców oraz ilość materiałów na stole. Pozwól uczestniczyć bez wypowiadania się na forum.
Jeżeli dziecko niedawno doświadczyło straty, wcześniej uzgodnij z opiekunem zakres rozmowy. Zajęcia edukacyjne nie zastępują indywidualnego wsparcia w żałobie.
Co może pomóc w dalszej pracy?
Jeżeli dziecko potrzebuje wsparcia w nazywaniu uczuć lub proszeniu o przerwę, wybierz materiał odpowiadający tej konkretnej potrzebie:
- Emocje i samoregulacja — ćwiczenia, scenariusze i materiały
- Komunikacja i AAC — materiały wspierające porozumiewanie się
Najpierw wybierz jedną umiejętność do przećwiczenia. Nie trzeba realizować kolejnego pełnego scenariusza.
Potrzebujesz materiałów do dalszej pracy?
Przygotowanie do rodzinnego wyjścia to również okazja do ćwiczenia proszenia o pomoc, rozpoznawania przeciążenia i komunikowania potrzeby przerwy.
📚 Zobacz materiały Rozwój Terapia Edukacja Premium — wybierz scenariusze i ćwiczenia wspierające emocje, samoregulację oraz codzienną samodzielność dziecka.
Źródła wskazówek dla dorosłych:
- National Autistic Society — Bereavement: a guide for parents and carers
- Child Bereavement UK — Supporting a bereaved child who is autistic
Scenariusz i przykładowe wypowiedzi przygotowano na potrzeby tego materiału.
