Krótkie treningi samodzielności dla dzieci z autyzmem
Część II. Czym są umiejętności adaptacyjne i dlaczego dziś są ważniejsze niż samo IQ?
W pierwszej części tego cyklu napisałam, że prawdziwa samodzielność nie rodzi się przy stoliku terapeutycznym. Rodzi się wtedy, gdy dziecko potrafi wykorzystać swoje umiejętności w codziennym życiu. (Krótkie treningi samodzielności dla dzieci z autyzmem Dlaczego 10 minut codziennej praktyki może znaczyć więcej niż godzina przy stoliku?)
Ale dlaczego współczesna psychologia i terapia coraz częściej mówią właśnie o umiejętnościach adaptacyjnych, a nie tylko o inteligencji?
To jedna z największych zmian, jakie zaszły w podejściu do wspierania dzieci z autyzmem w ostatnich dekadach.
Dziecko może być bardzo inteligentne i jednocześnie potrzebować pomocy
Wyobraź sobie dwoje dzieci.
Pierwsze zna nazwy wszystkich planet Układu Słonecznego, czyta płynnie i z łatwością zapamiętuje fakty.
Drugie czyta wolniej i ma przeciętne wyniki w testach.
Które z nich będzie bardziej samodzielne?
Nie da się odpowiedzieć na to pytanie.
Bo inteligencja i samodzielność nie są tym samym.
Psychologowie od dawna obserwują, że u części osób w spektrum autyzmu występuje wyraźna różnica między możliwościami poznawczymi a codziennym funkcjonowaniem. Dziecko może mieć bardzo dobre wyniki w nauce, a jednocześnie potrzebować wsparcia przy ubieraniu się, organizowaniu dnia, przygotowaniu prostego posiłku czy proszeniu o pomoc. Badania pokazują, że poziom funkcjonowania adaptacyjnego nie zawsze odpowiada poziomowi inteligencji i warto oceniać oba te obszary niezależnie. Badania wskazują również, że ta różnica może zwiększać się wraz z wiekiem, jeśli umiejętności życia codziennego nie są systematycznie rozwijane.
Skąd wzięło się pojęcie umiejętności adaptacyjnych?
Już w pierwszej połowie XX wieku amerykański psycholog Edgar A. Doll zauważył, że same testy inteligencji nie odpowiadają na najważniejsze pytanie:
Czy człowiek potrafi poradzić sobie w codziennym życiu?
To właśnie Doll stworzył jedną z pierwszych skal oceny zachowań adaptacyjnych – Vineland Social Maturity Scale, od której później wywodzi się współczesna rodzina narzędzi Vineland Adaptive Behavior Scales (Vineland-3).
Od tego momentu psychologia zaczęła coraz wyraźniej rozróżniać dwa pojęcia:
- możliwości poznawcze,
- codzienne funkcjonowanie.
Dzisiaj Vineland należy do najczęściej wykorzystywanych na świecie narzędzi oceny funkcjonowania adaptacyjnego dzieci i dorosłych z autyzmem oraz innymi zaburzeniami rozwoju.
👇 Przeczytaj także:
Czym są umiejętności adaptacyjne?
Najprościej mówiąc:
To wszystko, co pozwala człowiekowi żyć możliwie samodzielnie.
Nie chodzi wyłącznie o samoobsługę.
To również:
- komunikowanie swoich potrzeb,
- organizowanie dnia,
- planowanie kolejnych czynności,
- korzystanie z pomocy innych,
- dbanie o bezpieczeństwo,
- wykonywanie obowiązków domowych,
- funkcjonowanie w przedszkolu, szkole i społeczności.
To właśnie dlatego współczesna terapia coraz częściej zadaje pytanie:
„Co dziecko potrafi zrobić w prawdziwym życiu?”
Cztery filary funkcjonowania adaptacyjnego
Choć poszczególne narzędzia diagnostyczne różnią się szczegółami, większość opisuje podobne obszary.
1. Komunikacja
Nie chodzi wyłącznie o mówienie.
Równie ważne jest:
- proszenie o pomoc,
- zadawanie pytań,
- rozumienie poleceń,
- informowanie o bólu, głodzie czy zmęczeniu,
- korzystanie z AAC, jeśli dziecko tego potrzebuje.
2. Samodzielność
To między innymi:
- ubieranie się,
- jedzenie,
- higiena,
- korzystanie z toalety,
- przygotowanie prostych posiłków,
- organizowanie własnych rzeczy.
3. Relacje społeczne
Dziecko uczy się:
- czekać na swoją kolej,
- współpracować,
- respektować granice,
- rozpoznawać sytuacje społeczne,
- korzystać ze wsparcia dorosłych.
4. Funkcjonowanie w codziennym życiu
To obszar, który często decyduje o przyszłej niezależności.
Obejmuje między innymi:
- robienie zakupów,
- korzystanie z transportu,
- zarządzanie czasem,
- orientację w otoczeniu,
- wykonywanie obowiązków.
Dlaczego IQ nie wystarcza?
Przez wiele lat sukces dziecka oceniano głównie na podstawie wyników testów poznawczych.
Dzisiaj wiemy, że o jakości życia równie mocno decydują:
- funkcje wykonawcze,
- planowanie,
- elastyczność poznawcza,
- regulacja emocji,
- komunikacja,
- umiejętność proszenia o pomoc,
- samodzielność w codziennych czynnościach.
To właśnie dlatego współczesne klasyfikacje i modele funkcjonowania coraz większy nacisk kładą na zachowanie adaptacyjne jako ważny element oceny potrzeb dziecka.
Co to oznacza dla terapii?
Nie uczymy umiejętności dla samego ćwiczenia.
Uczymy po to, aby dziecko mogło wykorzystać je poza gabinetem.
Jeżeli podczas terapii dziecko nauczy się myć ręce, ale robi to wyłącznie z terapeutą, trudno mówić o pełnej samodzielności.
Jeżeli potrafi poprosić o pomoc tylko podczas zajęć, ale nie zrobi tego w sklepie, na placu zabaw czy w domu, umiejętność nie została jeszcze uogólniona.
Dlatego współczesne podejście mówi o generalizacji – przenoszeniu nowych umiejętności do codziennego życia.
To właśnie tam terapia naprawdę zaczyna przynosić efekty.
Największa zmiana ostatnich lat
Jeszcze kilkanaście lat temu pytaliśmy:
- Czy dziecko zna litery?
- Czy potrafi liczyć?
- Czy rozpoznaje kolory?
Dzisiaj coraz częściej pytamy:
- Czy przygotuje sobie śniadanie?
- Czy spakuje plecak?
- Czy zauważy, że chce mu się pić?
- Czy poprosi o przerwę?
- Czy poradzi sobie wtedy, gdy nie będzie obok terapeuty?
To nie oznacza, że wiedza szkolna przestała być ważna.
Oznacza, że wiedza ma pomagać dziecku lepiej funkcjonować, a nie istnieć tylko w zeszycie.
Co z tego wynika dla rodzica?
✔ Każda codzienna czynność może stać się okazją do nauki.
✔ Samodzielność rozwija się małymi krokami.
✔ Wyręczanie, choć wynika z troski, czasem odbiera dziecku szansę na ćwiczenie.
Co z tego wynika dla terapeuty?
✔ Cele terapii warto formułować funkcjonalnie.
✔ Ćwiczenie powinno kończyć się planem wykorzystania umiejętności w domu i poza gabinetem.
✔ Sukces to nie tylko poprawne wykonanie zadania, ale również jego utrzymanie i przeniesienie do codziennego życia.
Co z tego wynika dla nauczyciela?
✔ Samodzielność można rozwijać podczas zwykłych szkolnych czynności.
✔ Każdy dzień daje okazje do ćwiczenia planowania, organizacji i odpowiedzialności.
✔ Warto wzmacniać sprawczość dziecka, a nie tylko poprawność wykonania zadania.
👇 Czytaj powiązane artykuły:
Ważne
Najlepszą miarą skuteczności terapii nie jest to, co dziecko potrafi zrobić z terapeutą, ale to, co potrafi zrobić wtedy, gdy terapeuty już obok nie ma.
W następnej części
Pokażę, dlaczego dzieci z autyzmem często wiedzą, jak wykonać daną czynność, ale mimo to jej nie rozpoczynają lub nie kończą. Przyjrzymy się funkcjom wykonawczym, planowaniu, pamięci roboczej, sensoryce i innym mechanizmom, które wpływają na codzienną samodzielność.
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł (teksty z hasztagiem #premium: #woorkbooki, inspirujące, nowe scenariusze oraz funkcjonalne narzędzia pracy. (kliknij i przewijaj)
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 