Mikołajki – 6 zabaw sensorycznych dla dzieci z autyzmem i SPE. Gotowy scenariusz zajęć
Śnieżne ślady, zimowe faktury, ciche dzwoneczki i paczki niespodzianki – mikołajkowe zajęcia sensoryczne bez przymusu i nadmiaru bodźców.
Czy można zorganizować Mikołajki, które nie oznaczają głośnej muzyki, intensywnych zapachów i obowiązkowego dotykania nieznanych materiałów? Tak. Wystarczy zaproponować dzieciom kilka prostych doświadczeń, z których każde mogą poznawać we własnym tempie.
Poniższy scenariusz obejmuje sześć autorskich zabaw sensorycznych dla dzieci w wieku przedszkolnym, w tym dzieci w spektrum autyzmu, z trudnościami w przetwarzaniu sensorycznym i innymi specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Zajęcia nie polegają na przyzwyczajaniu dziecka do nieprzyjemnych bodźców. Ich celem jest bezpieczne poznawanie właściwości przedmiotów, komunikowanie preferencji i rozwijanie sprawczości.
Organizacja zajęć
Temat: Mikołajkowa pracownia zmysłów.
Wiek: 3–7 lat, z możliwością dostosowania do starszych uczniów.
Czas: około 30–40 minut, zależnie od liczby wybranych zabaw.
Forma: zajęcia indywidualne, w małej grupie lub w przedszkolu integracyjnym.
Cele:
- rozwijanie percepcji wzrokowej, dotykowej i słuchowej;
- rozpoznawanie różnic między fakturami, dźwiękami i ciężarem przedmiotów;
- ćwiczenie koordynacji wzrokowo-ruchowej;
- dokonywanie wyborów i komunikowanie potrzeb;
- rozwijanie koncentracji podczas krótkich aktywności;
- uczenie korzystania z przerwy i kończenia aktywności;
- wzmacnianie samodzielności bez presji wykonania wszystkich zadań.
Co przygotować?
Przydadzą się: papierowe śnieżynki, kartonowe ślady, kawałki filcu, bawełny i gładkiego papieru, miękkie woreczki, małe pudełka, lekkie przedmioty do sortowania, dwie zamknięte grzechotki, klocki, szczypce dziecięce, kolorowe pompony oraz obrazki przedstawiające poszczególne zabawy.
Wybieraj materiały nietoksyczne, odpowiednie do wieku i możliwości dzieci. Małe elementy stosuj tylko wtedy, gdy nie stwarzają ryzyka połknięcia. Pojemniki z materiałem sypkim powinny być szczelnie zamknięte.
Plan wizualny:
START → ŚLADY → FAKTURY → DŹWIĘKI → PACZKI → ŚNIEŻYNKI → ODPOCZYNEK → KONIEC
Nie każde dziecko musi przejść przez wszystkie etapy. Plan można skrócić do trzech wybranych aktywności.
Przebieg zajęć
1. Śnieżne ślady Mikołaja – zabawa wzrokowo-ruchowa
Czas: 5 minut.
Materiały: duże papierowe ślady w dwóch kolorach, taśma do mocowania ich na podłodze.
Nauczyciel układa na podłodze ścieżkę z papierowych śladów.
Nauczyciel:
„Ktoś zostawił na podłodze ślady. Możemy sprawdzić, dokąd prowadzą. Zobacz: jeden ślad jest niebieski, drugi biały”.
Dziecko może przejść wzdłuż ścieżki, wskazywać ślady, układać je w sekwencję albo przesuwać po nich zabawkę.
Warianty:
- dziecko chodzące – przechodzi między śladami lub staje na wybranych;
- dziecko z trudnościami ruchowymi – wskazuje kierunek, a nauczyciel przesuwa figurkę;
- dziecko potrzebujące prostszego zadania – dopasowuje dwa ślady tego samego koloru;
- dziecko poszukujące aktywności ruchowej – układa własną trasę.
Nie wymagamy skakania ani utrzymywania równowagi na polecenie.
Zakończenie: „Dotarliśmy do końca ścieżki. Chcesz jeszcze raz czy wybierasz następne zadanie?”
2. Zimowe faktury – co jest miękkie, a co gładkie?
Czas: 5–6 minut.
Materiały: duże kawałki filcu, bawełny, gładkiego kartonu, miękkiej tkaniny i papieru o delikatnej fakturze.
Na stoliku leżą cztery materiały. Dziecko może je oglądać, dotykać dłonią lub przez rękawiczkę, przesuwać narzędziem albo porównywać wyłącznie wzrokowo.
Nauczyciel:
„Tutaj mamy różne zimowe materiały. Ten jest miękki, a ten gładki. Możesz sprawdzić, czym się różnią”.
Nauczyciel pokazuje dwa materiały.
„Który wybierasz?”
Dziecko wskazuje jeden z nich.
„Wybrałeś miękki materiał. Możesz go dotknąć albo tylko obejrzeć”.
Zadanie: ułożyć materiały w dwóch grupach: MIĘKKIE i GŁADKIE.
Nie trzeba wymagać jednoznacznego podziału, jeśli materiał ma kilka właściwości.
Dostosowanie: dziecko, które unika określonych faktur, może posługiwać się szczypcami albo oglądać próbki przez przezroczystą osłonę.
Ważne: nie dotykamy materiałem twarzy ani dłoni dziecka bez jego zgody.
3. Ciche dzwoneczki – odkrywamy dźwięki
Czas: 4–5 minut.
Materiały: dwa zamknięte pojemniki wydające delikatne, różniące się dźwięki; opcjonalnie obrazki GŁOŚNIEJ i CISZEJ.
Nauczyciel pokazuje dwa pojemniki.
Nauczyciel:
„Nie wszystkie dźwięki brzmią tak samo. Jeden może być cichszy, a drugi trochę głośniejszy. Najpierw pokażę, co będziemy robić”.
Nauczyciel pyta:
„Czy chcesz posłuchać?”
Jeśli dziecko się zgadza, prowadzący delikatnie porusza jednym pojemnikiem, zachowując odległość od uszu.
„Ten dźwięk jest krótki. Chcesz usłyszeć drugi?”
Dziecko może porównać dźwięki, samodzielnie poruszyć pojemnikiem lub zakończyć zabawę.
Wariant bez dźwięku: dopasowywanie obrazków przedstawiających dzwonek i bębenek albo obserwowanie ruchu przedmiotu bez jego uruchamiania.
Zasada: nie zaskakujemy dziecka nagłym dźwiękiem. Nie gramy przy jego uchu i nie zwiększamy głośności, aby sprawdzić tolerancję.
4. Paczki niespodzianki – ciężkie czy lekkie?
Czas: 6 minut.
Materiały: cztery zamknięte pudełka, w tym dwie pary o wyraźnie różnej masie, lecz bezpieczne do podnoszenia.
Nauczyciel stawia przed dzieckiem dwa pudełka.
Nauczyciel:
„Mikołaj przygotował paczki. Niektóre są lekkie, a inne trochę cięższe. Sprawdzimy, czym się różnią?”
Dziecko może podnieść pudełka, przesunąć je po stole lub obserwować demonstrację.
„Która paczka jest lżejsza?”
Dziecko odpowiada słowem, gestem lub wskazaniem.
Nauczyciel pokazuje dwa symbole: LEKKIE i CIĘŻSZE.
„Możemy położyć paczki przy odpowiednich obrazkach”.
Wariant uproszczony: porównanie tylko dwóch wyraźnie różniących się pudełek.
Wariant rozszerzony: ułożenie trzech pudełek od najlżejszego do najcięższego.
Nie używamy ciężarów, których dziecko nie jest w stanie bezpiecznie podnieść.
5. Śnieżynkowa sortownia – chwytamy, przenosimy, wybieramy
Czas: 5–6 minut.
Materiały: duże pompony lub papierowe śnieżynki w dwóch kolorach, pojemniki, szczypce dziecięce albo łyżka.
Nauczyciel:
„W pracowni zrobiło się dużo kolorowych śnieżynek. Możemy pomóc je uporządkować. Białe do białego pudełka, niebieskie do niebieskiego”.
Dziecko wybiera sposób przenoszenia elementów: dłonią, łyżką, szczypcami lub przy pomocy dorosłego.
Nauczyciel nie wymaga chwytu pęsetowego, jeżeli jest on niedostępny lub męczący.
Warianty:
- sortowanie według koloru;
- dopasowywanie do wzoru;
- przenoszenie jednego elementu;
- liczenie do trzech;
- tworzenie własnej kompozycji.
Nauczyciel:
„Widzę, że wybrałeś łyżkę. Możesz pracować w ten sposób”.
Zadanie kończy się, kiedy dziecko zakomunikuje GOTOWE albo wyczerpie ustalony zakres aktywności.
6. Zimowy odpoczynek – wybieram, czego potrzebuję
Czas: 4–5 minut.
Materiały: dwie lub trzy karty wyboru: CISZA, RUCH, ODPOCZYNEK; spokojne miejsce w sali.
Na zakończenie nauczyciel pokazuje trzy symbole.
Nauczyciel:
„W naszej mikołajkowej pracowni dużo się działo. Teraz każdy może wybrać, czego potrzebuje”.
„Możesz chwilę odpocząć, poruszać się albo posiedzieć w ciszy”.
Dzieci wybierają aktywność.
Osoba, która chce ruchu, może przejść krótką trasę między śladami. Dziecko wybierające ciszę może odpocząć bez dodatkowych poleceń. Pozostali mogą po prostu siedzieć i obserwować.
Nauczyciel:
„Każdy organizm może potrzebować czegoś innego. Możemy to zauważyć i o tym powiedzieć”.
Zajęcia kończą się pokazaniem symbolu KONIEC.
Jak dostosować mikołajkowe zabawy sensoryczne?
Dziecko z nadwrażliwością dotykową: zapewnij narzędzia, rękawiczki, możliwość obserwacji i rezygnacji z dotyku. Nie nakłaniaj do kontaktu z nieprzyjemną fakturą.
Dziecko z nadwrażliwością słuchową: ogranicz dźwięki, uprzedzaj o ich pojawieniu się i pozwól pominąć zabawę słuchową.
Dziecko niemówiące: wykorzystuj jego codzienny system AAC. Przygotuj komunikaty WYBIERAM, JESZCZE, POMOC, NIE, PRZERWA, GOTOWE i KONIEC.
Dziecko z niepełnosprawnością ruchową: dostosuj wysokość stolika, odległość przedmiotów i sposób manipulowania nimi. Wskazywanie również jest aktywnym udziałem.
Dziecko potrzebujące większej przewidywalności: pokazuj tylko aktualną i następną czynność, stosując prosty plan TERAZ → POTEM.
Dziecko z większą potrzebą ruchu: umożliwiaj krótkie przerwy ruchowe między zadaniami, bez konieczności pozostawania przez cały czas przy stoliku.
Czy to jest terapia integracji sensorycznej?
Nie. Opisane aktywności to zabawy sensoryczne i edukacyjne, które można wykorzystać w przedszkolu, podczas zajęć wspierających rozwój i w pracy indywidualnej.
Nie zastępują diagnozy ani terapii integracji sensorycznej prowadzonej przez odpowiednio przygotowanego specjalistę. Nie należy też zakładać, że samo dostarczanie określonych bodźców poprawia przetwarzanie sensoryczne.
Ich wartość polega przede wszystkim na umożliwieniu dziecku bezpiecznej eksploracji, ćwiczeniu wyborów, komunikacji i dostosowywaniu otoczenia do indywidualnych potrzeb.
Krótka karta obserwacji dla nauczyciela
Po zajęciach można zapisać:
| Obszar | Pytanie obserwacyjne |
|---|---|
| Preferencje | Które aktywności dziecko wybierało? |
| Komunikacja | Jak sygnalizowało wybór, odmowę lub potrzebę pomocy? |
| Dotyk | Jakie faktury były akceptowane, a jakich dziecko unikało? |
| Słuch | Jak reagowało na zapowiedziane, delikatne dźwięki? |
| Motoryka | Jak manipulowało przedmiotami i jakiego wsparcia potrzebowało? |
| Samoregulacja | Czy mogło skorzystać z przerwy lub zmienić aktywność? |
Przykładowy zapis do dziennika:
„Mikołajkowe zabawy sensoryczne rozwijające percepcję wzrokową, słuchową i dotykową, koordynację wzrokowo-ruchową oraz umiejętność dokonywania wyborów. Rozpoznawanie faktur, porównywanie masy przedmiotów, sortowanie elementów, komunikowanie preferencji i potrzeb z wykorzystaniem dostępnych form komunikacji”.
Powiązane materiały
- W Krainie Świętego Mikołaja – scenariusze zajęć – autorski scenariusz mikołajkowy z czterema stacjami zadaniowymi, planem wizualnym i AAC.
- Kiedy potrzebuję ruchu, a kiedy ciszy? – o rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb regulacyjnych dziecka.
Podsumowanie
Dobre zajęcia sensoryczne nie muszą być głośne, intensywne ani pełne niespodzianek. Czasami największą wartością jest możliwość dotknięcia jednego materiału, wybrania ulubionej faktury, usłyszenia delikatnego dźwięku albo powiedzenia: „Nie chcę”.
Mikołajkowa pracownia zmysłów to miejsce, w którym dziecko nie musi udowadniać, że poradzi sobie z każdym bodźcem. Może poznawać świat na własnych warunkach.
