(obserwacja, sensoryka, relacje, uczenie się) + gotowe zwroty do: uwagi, elastyczności, lęku szkolnego, komunikacji społecznej
Ten artykuł powstał jako „jedna strona–kompas” do WOPFU/IPET (i do codziennej pracy w klasie): co obserwować, jak to nazwać bez stygmatyzacji, jak odróżniać cel edukacyjny od objawu przeciążenia, i jak spiąć opis z działaniami oraz wskaźnikami postępu.
1) Dlaczego „opis funkcjonowania” działa lepiej niż „opis trudności” (ICF w praktyce)
W podejściu ICF (WHO) nie opisujesz dziecka „etykietą”, tylko funkcjonowanie w kontekście: co ułatwia, co utrudnia, jakie są zasoby, jakie bariery środowiskowe i jakie modyfikacje dają efekt. ICF jest ramą do opisu zdrowia i funkcjonowania oraz wpływu środowiska (hałas, tempo lekcji, przewidywalność, relacje rówieśnicze). (Światowa Organizacja Zdrowia)
W polskiej szkole ten „kompas” jest szczególnie potrzebny, bo WOPFU ma prowadzić do IPET, a zespół ma okresowo wracać do oceny funkcjonowania i efektywności działań. (Dziennik Ustaw)
2) Zasada nr 1: obserwuj „ABC” zanim napiszesz zdanie w WOPFU/IPET
Żeby opis był obronny (i pomocny), trzymaj prostą strukturę:
A – Antecedent (co było przed): warunki, polecenie, bodźce, tempo, zmiana, przerwa, hałas, rywalizacja.
B – Behavior (co widać/słychać): konkret, bez interpretacji intencji.
C – Consequence (co było po): reakcja otoczenia, co pomogło, co pogorszyło, ile trwało, jak dziecko wraca do pracy.
Dopiero potem dodaj hipotezę: „prawdopodobnie / możliwe, że…”.
👇 Przeczytaj:
3) Opis funkcjonowania krok po kroku (procedura 7–10 dni)
To najprostszy schemat, który działa w klasie i „przekłada się” na WOPFU/IPET.
Krok 1. Ustal ramę (2 minuty)
- Gdzie jest największy koszt dla ucznia: start lekcji, prace pisemne, grupy, przerwy, stołówka, WF, sprawdziany?
- Co jest celem nauczyciela (umiejętność) vs co jest „objawem przeciążenia” (reakcja układu nerwowego)? — do tego wrócimy w sekcji kluczowej.
Krok 2. Zbierz „3 próbki dnia” (5 dni)
Wybierz 3 momenty, np.: (1) początek lekcji, (2) zadanie wymagające skupienia, (3) praca z innymi / przerwa.
Notuj krótko: sytuacja → zachowanie → skutek → co pomogło.
Krok 3. Włącz sensorykę jako „filtr” (zawsze)
Przeciążenie sensoryczne u uczniów w spektrum może prowadzić do reakcji typu meltdown (gwałtowna eskalacja) albo shutdown (zamknięcie, spadek mowy/reaktywności). To nie „złośliwość”, tylko reakcja na przeciążenie. (czasopismosi.pl)
Krok 4. Opisz 4 domeny (poniżej masz gotowy szkielet)
- Uwaga i funkcje wykonawcze
- Regulacja i sensoryka
- Relacje i komunikacja społeczna
- Uczenie się i warunki skutecznej pracy
Krok 5. Dopisz: „co działa” (to jest złoto do IPET)
- Jakie dostosowania przynoszą efekt? (miejsce w klasie, wizualny plan, przerwy sensoryczne, wybór formy odpowiedzi, redukcja bodźców, uprzedzanie zmian).
- Co pogarsza? (pośpiech, ironia, niezapowiedziane zmiany, praca w hałasie, zbyt długie polecenia).
Krok 6. Zrób most do IPET (cel → działanie → wskaźnik)
Jedno zdanie w stylu:
- Cel: „Zwiększenie samodzielności w rozpoczęciu zadania pisemnego.”
- Działanie: „checklista kroków + model + timer 10 min + przerwa 2 min.”
- Wskaźnik: „rozpoczyna zadanie w 2 minuty w 4/5 prób”.
👇 Przeczytaj:
4) Gotowy szkielet opisu funkcjonowania (do wklejenia do WOPFU/IPET)
A) Uwaga, tempo pracy, funkcje wykonawcze (start–podtrzymanie–zmiana)
Co obserwować:
- Start zadania (opóźnienie, pytania kontrolne, unikanie)
- Utrzymanie uwagi (dystraktory, „odpływanie”, potrzeba ruchu)
- Przełączanie (zmiana aktywności, zmiana nauczyciela, nowa metoda)
- Planowanie (kolejność kroków, gubienie materiałów)
Gotowe zwroty – neutralne i konkretne:
- „Uczeń potrzebuje wydłużonego czasu na rozpoczęcie zadania; po podaniu pierwszego kroku (model) podejmuje pracę sprawniej.”
- „W warunkach zwiększonych bodźców (hałas/ruch) spada podtrzymanie uwagi; pomocne jest miejsce ograniczające dystraktory.”
- „Przy zadaniach wieloetapowych korzysta z checklisty; bez wsparcia częściej pomija kroki.”
- „Zmiana aktywności bez zapowiedzi zwiększa napięcie i obniża gotowość do współpracy; działa uprzedzanie i jasny plan.”
Zwroty do rubryki „uwagi / koncentracja”:
- „Utrzymuje uwagę w zadaniu przez ok. … minut przy wsparciu … (timer, przerwa ruchowa, karta ‘stop–start’).”
- „Preferuje polecenia krótkie, jednoznaczne; przy dłuższych wypowiedziach prosi o powtórzenie lub wymaga doprecyzowania.”
B) Regulacja, sensoryka, przeciążenie (w tym „sygnały wczesne”)
Co obserwować:
- Bodźce: dźwięk, światło, dotyk, tłum, zapach
- Sygnały narastania napięcia: ruchy autostymulacyjne, wycofanie, przyspieszone oddychanie, zatykanie uszu
- Strategie samoregulacji: co uczeń robi sam, co działa z dorosłym
- Reakcje krańcowe: meltdown/shutdown i czas powrotu do równowagi (czasopismosi.pl)
Gotowe zwroty (bez moralizowania):
- „W sytuacji przeciążenia bodźcami uczeń wycofuje się / ogranicza kontakt / potrzebuje przerwy, aby wrócić do równowagi.”
- „Zauważalne sygnały narastania napięcia: …; wczesna reakcja (przerwa, wyciszenie, zmiana miejsca) zapobiega eskalacji.”
- „Uczeń korzysta z regulacji poprzez ruch (np. …); po krótkiej przerwie łatwiej wraca do zadania.”
Zwroty do „elastyczności”:
- „Uczeń lepiej funkcjonuje przy przewidywalnej strukturze; zmiany wymagają uprzedzenia i wskazania ‘co zostaje stałe’.”
- „W nowych sytuacjach potrzebuje czasu na adaptację; pomocne są opcje wyboru (2 bezpieczne warianty).”
C) Relacje i komunikacja społeczna (inicjowanie, podtrzymanie, odczytywanie sytuacji)
Co obserwować:
- Inicjowanie kontaktu (czy i jak)
- Reakcja na odmowę/przegraną/żart
- Rozumienie norm grupy (kolej, zasady gry, „nie wchodzimy w słowo”)
- Styl komunikacji (dosłowność, trudność z aluzją)
Gotowe zwroty – komunikacja społeczna:
- „Uczeń częściej podejmuje kontakt w sytuacjach ustrukturyzowanych (rola, zasady, temat); w swobodnych interakcjach potrzebuje podpowiedzi.”
- „Preferuje komunikaty jasne i dosłowne; przy ironii/metaforze może interpretować wypowiedzi literalnie.”
- „W sporach szybciej narasta napięcie; skuteczne jest modelowanie zdań i krótkie procedury ‘stop–oddech–prośba’.”
Zwroty do zachowań społecznych bez stygmatyzacji:
- Zamiast: „jest niegrzeczny” → „w sytuacji frustracji podnosi głos / odchodzi / przerywa, co jest sygnałem przeciążenia emocjonalnego; uczy się strategii…”
- Zamiast: „prowokuje” → „w sytuacji niepewności zadaje wiele pytań / domaga się potwierdzeń, aby odzyskać poczucie bezpieczeństwa.”
D) Uczenie się: jak uczeń najlepiej przyswaja (warunki skutecznego nauczania)
Co obserwować:
- Forma poleceń (ustne vs pisemne)
- Obciążenie pamięci roboczej (długie instrukcje)
- Ocena (stres, blokada, lęk)
- Generalizacja (czy umie przenieść umiejętność na inne zadanie)
Gotowe zwroty – „uczenie się”:
- „Uczeń osiąga lepsze wyniki, gdy zadanie jest podzielone na kroki i ma przykład wykonania.”
- „W sytuacji oceniania wzrasta napięcie; działa jasna struktura, przewidywalność kryteriów oraz możliwość krótkiej przerwy.”
- „Wymaga wsparcia w planowaniu pracy długoterminowej (projekty, lektury); pomocny jest harmonogram wizualny.”
👇 Przeczytaj:
5) Sekcja kluczowa: „co jest celem, a co objawem przeciążenia?”
To jest najczęstsze miejsce błędów w dokumentacji: wpisuje się cel wychowawczy tam, gdzie dziecko jest w reakcji stresowej (a wtedy „trening” nie zadziała, bo układ nerwowy jest w trybie alarmu).
Szybki test 5 pytań (decyzyjny)
Jeśli na ≥3 pytania odpowiadasz „tak”, traktuj to jako objaw przeciążenia, nie „złe zachowanie”:
- Czy zachowanie pojawia się po bodźcach (hałas, tłum, zmiana, niejasność, presja czasu)?
- Czy widać sygnały narastania napięcia (fizjologia, wycofanie, autostymulacja, zatykanie uszu)?
- Czy dziecko traci dostęp do umiejętności, które zwykle ma (mowa, kontakt, pisanie)?
- Czy po uspokojeniu uczeń żałuje / nie pamięta / mówi „nie umiałem się zatrzymać”?
- Czy wsparcie regulacyjne (przerwa, cisza, plan) realnie zmniejsza problem, a „kazanie” – nie?
➡️ Jeśli to przeciążenie: Twoim celem jest regulacja i bezpieczeństwo, a dopiero później nauka umiejętności.
Jak to zapisać w WOPFU/IPET (bezpiecznie)
- „W sytuacji przeciążenia uczeń reaguje …; jest to sygnał nadmiernego obciążenia bodźcami/niepewnością. Skuteczne są działania regulacyjne: …” (czasopismosi.pl)
- „Po obniżeniu napięcia uczeń wraca do współpracy i potrafi realizować polecenia.”
A co jest „celem” (umiejętnością do uczenia)?
Celem jest to, co dziecko może robić w stanie względnej równowagi:
- proszenie o przerwę zamiast ucieczki
- użycie karty komunikacyjnej
- tolerowanie małej zmiany z uprzedzeniem
- rozpoczęcie zadania po pierwszym kroku
- naprawa relacji po konflikcie („przepraszam / potrzebuję czasu / wrócę za 5 minut”)
6) Gotowe zwroty: lęk szkolny / unikanie szkoły (wersja szkolna, nie kliniczna)
W dokumentacji szkolnej trzymaj język funkcjonalny: co wyzwala, co pomaga, jak wygląda powrót do równowagi. W literaturze i praktyce podkreśla się, że u uczniów w spektrum lęk bywa nasilany przez nieprzewidywalność i przeciążenie; zaleca się podejście strukturalne, wizualne, konkret oraz wsparcie emocjonalne. (NICE)
Zwroty do wpisania:
- „W sytuacjach oceniania / zmian planu / przerw w rutynie obserwuje się wzrost napięcia i zachowania unikowe (np. …).”
- „Uczeń sygnalizuje trudność poprzez …; po zastosowaniu … (plan, przewidywalność, stopniowanie ekspozycji, przerwy) obniża się poziom napięcia.”
- „Wzmocnienie poczucia kontroli (wybór z 2 opcji, jasne kryteria) poprawia gotowość do uczestnictwa.”
7) „Mini-słownik” do WOPFU: mocne strony, potrzeby, bariery, wsparcie (ICF-friendly)
Żeby opis nie był listą deficytów, użyj czterech stałych rubryk:
Mocne strony (zasoby):
- „Wysoka dokładność w zadaniach opartych na faktach i jasnych regułach.”
- „Duża lojalność wobec zasad, gdy są jednoznaczne i konsekwentne.”
- „Silna motywacja do tematów zainteresowań; warto wykorzystywać je jako hak edukacyjny.”
Potrzeby (co umożliwia funkcjonowanie):
- „Przewidywalna struktura lekcji i jasne kryteria.”
- „Ograniczenie dystraktorów / możliwość przerwy regulacyjnej.”
Bariery środowiskowe:
- „Hałas, tłok, niejednoznaczne polecenia, pośpiech, nagłe zmiany.”
Wsparcie (konkretne dostosowania):
- „Plan wizualny, krótkie polecenia, podział na kroki, możliwość odpowiedzi alternatywnej (ustnie/z użyciem wzoru), przerwy sensoryczne.”
👇 Przeczytaj także:
8) Checklista: czy opis jest „kompasem”, a nie opowieścią?
- Czy są konkretne sytuacje, a nie tylko cechy?
- Czy odróżniasz umiejętność od reakcji stresowej?
- Czy masz zapisane co działa (warunki skutecznej pracy)?
- Czy są mocne strony i jak je wykorzystać?
- Czy z opisu wynikają cele IPET + wskaźniki?
9) Mikro-ściąga do łączenia z IPET i oceną opisową
Jeśli robisz opis funkcjonowania dobrze, to później wszystko „skleja się” samo:
Opis funkcjonowania → Potrzeba → Dostosowanie → Cel IPET → Wskaźnik postępu
To jest dokładnie logika, która uspokaja dyrektora i kontrolZ, bo pokazuje spójność dokumentów i sens działań. (Dziennik Ustaw)
Poniżej w DODATK-u znajdują się gotowe bloki tekstowe, dokładnie w tej roli: „jedna strona–kompas” + zwroty do WOPFU/IPET + most do oceny opisowej.
🔽 DODATEK
„ASD w klasie – kompas obserwacji i język do dokumentacji (bez stygmatyzacji)”
Jak korzystać:
Wybierz 1–2 zdania z każdej sekcji.
Możesz je wklejać wprost do WOPFU, IPET, sprawozdania, oceny opisowej lub notatek zespołu.
I. Uwaga i funkcje wykonawcze – GOTOWE ZWROTY
Obserwacja funkcjonowania
- Uczeń potrzebuje wydłużonego czasu na rozpoczęcie zadania, szczególnie przy poleceniach wieloetapowych.
- W warunkach zwiększonej liczby bodźców (hałas, ruch) obserwuje się obniżenie koncentracji uwagi.
- Uczeń lepiej funkcjonuje przy jasnej strukturze i podziale zadania na kroki.
Interpretacja (funkcjonalna, nie oceniająca)
- Trudności z rozpoczęciem pracy wynikają z obciążenia funkcji wykonawczych, a nie z braku motywacji.
- Spadek uwagi jest reakcją na przeciążenie bodźcami, nie celowym unikaniem.
Co działa (do IPET)
- Checklisty kroków, model wykonania, timer, przerwy regulacyjne.
- Ograniczenie dystraktorów w otoczeniu.
II. Elastyczność i zmiana – GOTOWE ZWROTY
Obserwacja
- Uczeń reaguje napięciem na nagłe zmiany planu lub zasad.
- Potrzebuje czasu na adaptację w nowych sytuacjach edukacyjnych.
Jak to zapisać bez stygmatyzacji
- Uczeń preferuje przewidywalność i jasne reguły; zmiany wymagają uprzedzenia.
- W sytuacjach niepewności zwiększa liczbę pytań, co służy obniżeniu napięcia.
Wsparcie
- Zapowiedź zmiany, wizualny plan dnia, wybór z 2 bezpiecznych opcji.
III. Regulacja emocjonalna i sensoryka – GOTOWE ZWROTY
Obserwacja
- W sytuacji przeciążenia sensorycznego uczeń wycofuje się / ogranicza kontakt / potrzebuje przerwy.
- Widoczne są wczesne sygnały napięcia (np. ruchy autostymulacyjne, napięcie ciała).
WAŻNE – język szkolny
- Reakcje te są sygnałem przeciążenia układu nerwowego, a nie zachowaniem intencjonalnym.
Co działa
- Krótkie przerwy regulacyjne, możliwość zmiany miejsca, obniżenie bodźców.
- Wczesna reakcja dorosłego zapobiega eskalacji trudnych zachowań.
IV. Komunikacja społeczna i relacje – GOTOWE ZWROTY
Obserwacja
- Uczeń chętniej podejmuje kontakt w sytuacjach ustrukturyzowanych.
- Może interpretować wypowiedzi dosłownie, szczególnie przy ironii lub aluzjach.
Neutralne sformułowania
- Uczeń potrzebuje jasnych i jednoznacznych komunikatów.
- W sytuacjach konfliktowych szybciej narasta napięcie emocjonalne.
Wsparcie
- Modelowanie wypowiedzi, jasno określone role, zasady interakcji.
V. Lęk szkolny – wersja do WOPFU / IPET (bez diagnoz klinicznych)
Jak to zapisać poprawnie
- W określonych sytuacjach szkolnych (np. ocenianie, zmiana rutyny) obserwuje się wzrost napięcia i zachowania unikowe.
- Po wprowadzeniu przewidywalnej struktury i jasnych zasad poziom napięcia obniża się.
Czego unikać
❌ „Uczeń nie chce pracować”
❌ „Uczeń odmawia współpracy”
✅ „Uczeń reaguje napięciem w sytuacjach zwiększonego obciążenia emocjonalnego.”
👇 Przeczytaj także:
VI. KLUCZOWA SEKCJA:
🎯 Co jest CELEM, a co OBJAWEM PRZECIĄŻENIA?
Objaw przeciążenia (NIE cel wychowawczy)
- wycofanie
- odmowa wykonania zadania
- płacz, złość, ucieczka
- „zawieszenie się”, brak reakcji
➡️ Najpierw regulacja, potem nauka.
Cel edukacyjno-terapeutyczny
- proszenie o przerwę
- sygnalizowanie trudności
- tolerowanie drobnych zmian z zapowiedzią
- powrót do zadania po regulacji
Jak to zapisać
Celem działań jest rozwijanie umiejętności samoregulacji i komunikowania potrzeb, a nie eliminowanie reakcji będących objawem przeciążenia.
VII. MOST do IPET – gotowa formuła (1 zdanie)
Na podstawie obserwacji funkcjonowania ucznia zaplanowano dostosowania środowiska edukacyjnego oraz cele IPET, ukierunkowane na rozwój samoregulacji, komunikacji i samodzielności w warunkach obniżonego obciążenia sensorycznego.
VIII. MINI-CHECKLISTA (dla zespołu)
- Czy opisuję funkcjonowanie, a nie „cechy”?
- Czy oddzielam reakcję stresową od celu wychowawczego?
- Czy wskazuję co działa, a nie tylko trudności?
- Czy z opisu jasno wynika IPET i dostosowania?
👇 Przeczytaj również:
📌 Powiązane artykuły
- Szablony i wzory: Rubryka WOPFU • Karta IPET • Karta ewaluacji • Protokół zespołu • Matryca celów i wskaźników
- Jak monitorować postępy ucznia z ASD? Praktyczny przewodnik dla nauczycieli i specjalistów
- Krok po kroku: Jakie informacje powinny znaleźć się w IPET? Autyzm
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł – ciekawe scenariusze i narzędzia pracy.
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 