👉 Funkcje wykonawcze dzieci, samoregulacja, planowanie u dziecka
👉 Cel: poradnik + strategie terapeutyczne
👉 Tygodniowa karta nawyków samoregulacji
Wstęp: dlaczego funkcje wykonawcze są kluczem rozwoju?
W ostatnich latach funkcje wykonawcze (executive functions, EF) stały się jednym z najważniejszych tematów w kognitywistyce rozwoju i psychologii dziecięcej. Badania Adele Diamond, Philipa Zelazo, Megan McClelland oraz zespołów z University of Oregon i Harvard Center on the Developing Child dowodzą, że to wczesne dzieciństwo jest okresem największej plastyczności EF — a więc najlepszym momentem, aby je rozwijać.
Do funkcji wykonawczych należą:
- Inhibicja – umiejętność zatrzymania impulsu (pauza).
- Elastyczność poznawcza – zmiana planu, przełączanie uwagi, tolerowanie niespodzianek.
- Pamięć robocza – trzymanie kilku informacji w głowie naraz.
- Planowanie i organizacja – budowanie prostych sekwencji działań.
Dzieci z trudnościami rozwojowymi (ASD, ADHD, opóźnienia, nadwrażliwości sensoryczne) często mają dodatkowe wyzwania w zakresie EF, co wpływa na:
- regulację emocji,
- adaptację do zmian,
- funkcjonowanie w grupie,
- samodzielność,
- gotowość szkolną.
✔ Badania Zelazo (2024) pokazują, że rytuały i codzienne mikro-nawyki mają większy wpływ na rozwój EF u małych dzieci niż jednorazowe ćwiczenia.
✔ McClelland i współpracownicy wykazali, że gry pauza–start poprawiają inhibitory control nawet u 3–4-latków.
✔ Samoregulacja (Self-Reg, Shanker) jest bezpośrednio powiązana z funkcjami wykonawczymi — nie da się ich rozwijać w stanie przeciążenia.
Dlatego poniższy poradnik opiera się na mikro-strategiach, które rodzic lub nauczyciel może wprowadzić bez wysiłku i bez dodatkowych materiałów.
👇 Przeczytaj:
1. Jak rozpoznać, że przedszkolak ma trudności z funkcjami wykonawczymi?
Typowe sygnały w zachowaniu:
- szybko się rozprasza
- trudno mu czekać na swoją kolej
- reaguje impulsywnie
- ma trudność w dokończeniu zadania
- gubi elementy poleceń
- denerwuje się, gdy plan nagle się zmienia
- często „utkwi” w jednym pomyśle
- trudno mu rozpocząć zadanie, jeśli nie wie, od czego zacząć
To nie jest „niechęć” ani „lenistwo”, lecz niedojrzały układ wykonawczy mózgu.
2. Codzienne rytuały budujące funkcje wykonawcze (nauka w tle)
To, co w rutynie dziecka powtarza się codziennie, staje się automatyczną ścieżką w mózgu. Poniższe rytuały są oparte na neuropsychologii i Self-Reg.
Rytuał 1: „Plan w 3 krokach” – struktura dla pamięci roboczej
Wieczorem lub rano:
👉 „Dziś zrobimy trzy rzeczy: 1) śniadanie, 2) spacer, 3) zabawa w przedszkolu.”
Dlaczego działa?
Pamięć robocza u małych dzieci ma pojemność ok. 2–3 elementów.
Stała sekwencja daje poczucie bezpieczeństwa i uczy planowania.
Rytuał 2: „Mała pauza przed akcją” – budowanie inhibicji
Przed wejściem do sali, zaczęciem posiłku, zabawą:
👉 „Stop. 1…2…3… Start!”
Dlaczego działa?
Badania McClelland pokazują, że gry oparte na pauzie przed ruchem poprawiają inhibitory control i redukują impulsywność w grupach przedszkolnych.
Rytuał 3: „Zamiana planu” – elastyczność poznawcza
Gdy następuje zmiana:
👉 „Plan A był: plac zabaw. Teraz robimy Plan B: sala muzyczna.”
Dlaczego działa?
Elastyczność nie rośnie w chaosie, lecz w przewidywalnej zmianie, którą dorosły nazywa i pokazuje.
👇 Przeczytaj:
Rytuał 4: „Check-out emocjonalny” – samoregulacja i inhibitory control
Po powrocie z przedszkola:
👉 „Co dziś było: łatwe – trudne – miłe?”
Dlaczego działa?
Uczy selekcji zdarzeń i świadomego zatrzymania się nad doświadczeniem, co wzmacnia korę przedczołową.
Rytuał 5: „Wybór z dwóch opcji” – początek planowania
Przed zadaniem:
👉 „Chcesz zaczynać od mycia rąk czy od przebrania butów?”
Dlaczego działa?
Planowanie rozwija się od mikro-decyzji, nie od abstrakcyjnych poleceń.
3. Gry „pauza–start” do sali i domu (naukowo potwierdzone)
🟡 1. Gra: „Czerwone – zielone światło”
Dziecko rusza się tylko na „zielone”.
Rozwija: inhibicję, przerzutność uwagi.
🔵 2. Gra: „Zamroź i puść” (Freeze–Go)
Muzyka gra → dziecko tańczy.
Muzyka stop → dziecko zamiera.
Rozwija: kontrolę impulsów, kontrolę motoryczną.
🟣 3. Gra: „Posłuchaj i zrób”
Dorosły daje sekwencje:
👉 „Dotknij głowy – klaśnij – usiądź.”
Rozwija: pamięć roboczą, planowanie sekwencji.
🟢 4. Gra: „Znajdź zmianę”
Na stoliku są 4 przedmioty. Dorosły zamienia jeden z nich.
Rozwija: elastyczność poznawczą, uwagę selektywną.
🟠 5. Gra: „Stop–Oddycham–Działam”
Dorośli robią razem z dzieckiem:
- Stop
- Wdech
- Wydech
- „Co teraz?”
Rozwija: samoregulację i hamowanie impulsów.
👇 Przeczytaj:
4. Przedszkole – mikro-nawyki, które działają bez dodatkowego czasu
1. Kółko przedszkolne z przewidywalną strukturą
Stałe elementy: powitanie – plan dnia – sygnał start – sygnał stop.
2. Koszyki zadań 1-elementowych
Dziecko kończy jedno minizadanie = sukces wykonawczy.
3. Kolory sygnałów
🟢 start
🟡 przygotuj się
🔴 pauza
Kolor działa szybciej niż słowo.
4. Minuta na „sprawdzenie ciała”
Ręce spokojne? Stopy na podłodze?
To naturalna nauka interocepcji.
5. „Mała zmiana” raz dziennie
Specjalny moment, w którym dzieci uczą się przyjmowania zmian w kontrolowanym środowisku.
5. Dom – rytuały wspierające planowanie i pamięć roboczą
1. Listy piktogramów „co po kolei?”
Proste sekwencje:
🛁 kąpiel → 🪥 zęby → 🛏 sen
2. Torba przedszkolaka pakowana z dzieckiem
Dziecko wymienia: „buty – ubranie – woda”.
Nie rodzic za nie.
3. „Mały dyżurny domu”
1 rzecz dla konkretnego dziecka:
np. „podkładam łyżki”, „zamykam drzwi”, „zanoszę pranie”.
4. Plan tygodnia w 3 obrazkach
Pon – „przedszkole”, Śr – „basen”, Pt – „domowe kino”.
5. Wspólne gotowanie
To najlepszy trening EF: sekwencje, planowanie, pauza, kontrola.
6. Jak wspierać samoregulację?
Funkcje wykonawcze nie rozwiną się w stanie pobudzenia.
Kluczowe są:
- cisza sensoryczna,
- zauważanie sygnałów z ciała,
- regulacja oddechem,
- ograniczanie bodźców podczas zadań wykonawczych.
Każde dziecko potrzebuje indywidualnego „okna tolerancji”.
Dziecko pobudzone ≠ dziecko gotowe do nauki EF.
👇 Przeczytaj:
7. Co robić, kiedy dziecko „nie potrafi zacząć”?
To nie jest brak chęci. To trudność neuropsychologiczna.
Wspieraj, mówiąc:
- „Pierwszy krok to… ja ci pomogę zacząć.”
- „Najpierw to, potem tamto.”
- „Pokażę ci, a potem zrobimy razem.”
Najczęściej zadawane pytania
1. Co to są funkcje wykonawcze u dzieci?
To zestaw umiejętności mózgowych związanych z planowaniem, zatrzymaniem impulsów, pamięcią roboczą i elastycznością myślenia.
2. Jak rozwijać funkcje wykonawcze u przedszkolaka?
Codziennymi rytuałami, prostymi sekwencjami działań, grami pauza–start i dawaniem dziecku bezpiecznych okazji do planowania.
3. Czy funkcje wykonawcze są powiązane z samoregulacją?
Tak — to dwa systemy, które wzajemnie się wspierają. Przeciążone dziecko nie rozwinie funkcji wykonawczych.
4. Jakie gry domowe pomagają w rozwoju EF?
Czerwone–zielone światło, Freeze–Go, sekwencje ruchowe i zadania „znajdź zmianę”.
5. Co zrobić, gdy dziecko nie potrafi czekać lub łatwo się frustruje?
Ćwiczyć inhibitory control w zabawie (pauza–start), wprowadzić rytuały oraz wspierać regulację emocjonalną.
👇 Przeczytaj:
🗓️ TYGODNIOWA KARTA SAMOREGULACJI
(dla przedszkolaków i dzieci wczesnoszkolnych)
Instrukcja dla dziecka:
Każdego dnia zaznaczamy ✔️, jeśli udało się wykonać dane zadanie.
Nie chodzi o idealne wyniki — tylko o praktykę, krok po kroku.
🎯 OBSZARY SAMOREGULACJI
1. Pauza przed działaniem
(„Zatrzymuję się na 3 sekundy zanim coś zrobię”).
| Dzień | ✔️ |
|---|---|
| Poniedziałek | |
| Wtorek | |
| Środa | |
| Czwartek | |
| Piątek | |
| Sobota | |
| Niedziela |
2. Słucham i wykonuję krótką instrukcję
(„Najpierw to, potem tamto”).
| Dzień | ✔️ |
|---|---|
| Poniedziałek | |
| Wtorek | |
| Środa | |
| Czwartek | |
| Piątek | |
| Sobota | |
| Niedziela |
3. Myślę o planie — 3 kroki
(„Co najpierw? Co potem? Co na końcu?”)
| Dzień | ✔️ |
|---|---|
| Poniedziałek | |
| Wtorek | |
| Środa | |
| Czwartek | |
| Piątek | |
| Sobota | |
| Niedziela |
4. Radzę sobie z emocjami
(„Oddycham / proszę o pomoc / robię przerwę”).
| Dzień | ✔️ |
|---|---|
| Poniedziałek | |
| Wtorek | |
| Środa | |
| Czwartek | |
| Piątek | |
| Sobota | |
| Niedziela |
5. Sprawdzam ciało
(„Ręce spokojne? Ramiona luźne? Brzuch miękki?”)
| Dzień | ✔️ |
|---|---|
| Poniedziałek | |
| Wtorek | |
| Środa | |
| Czwartek | |
| Piątek | |
| Sobota | |
| Niedziela |
Podsumowanie tygodnia (dla terapeuty/rodzica/nauczyciela)
- Co było najłatwiejsze?
- Co było najtrudniejsze?
- Który rytuał najbardziej wspierało dziecko?
- Co warto kontynuować?
📌 Powiązane
- Wspieranie funkcji wykonawczych u dzieci z ADHD i ASD
- Kognitywistyka rozwoju: jak mózg dziecka uczy się komunikacji?
- Zaburzenia procesów poznawczych u dzieci w wieku przedszkolnym
- Zajęcia rewalidacyjne: Trening uwagi i pamięci roboczej u uczniów z zaburzeniami rozwoju
- PECS, AAC czy gesty? Przewodnik po komunikacji alternatywnej w ujęciu kognitywnym
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł – ciekawe scenariusze i narzędzia pracy.
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 