Dzieci z autyzmem naprawdę czują – często głębiej i intensywniej niż ich rówieśnicy.
Problem nie polega na „braku emocji”, ale na innym sposobie ich odczytywania, porządkowania i nazywania. To właśnie stąd biorą się trudności z rozpoznawaniem emocji, które widzimy w domu i w szkole.
Poniższy artykuł łączy aktualne badania neuropsychologiczne z bardzo konkretną praktyką dla rodziców i specjalistów.
1. Co znaczy, że dziecko z ASD „ma trudności z rozpoznawaniem emocji”?
W praktyce widzimy to np. tak, że dziecko:
- nie rozpoznaje emocji na twarzy innych („Nie wiem, czy on się złości, czy żartuje”),
- nie potrafi nazwać swoich uczuć („Źle się czuję”, ale nie umie powiedzieć: „jestem zły / przestraszony / zawstydzony”),
- myli podobne emocje: złość–frustracja, lęk–wstyd, radość–pobudzenie,
- nie czyta kontekstu (np. mówi coś bardzo dosłownie w chwili, gdy ktoś jest zasmucony),
- reaguje „nieadekwatnie” w oczach dorosłego (śmiech w sytuacji stresu, brak widocznej reakcji, gdy ktoś płacze).
To są właśnie trudności emocjonalne – wynik specyficznego działania mózgu i przetwarzania informacji społecznych, a nie złej woli dziecka.
👇 Przeczytaj:
2. Co mówi nauka? Trzy poziomy wyjaśnienia
2.1. Teoria umysłu w ASD – kiedy trudno „czytać” cudze stany
Teoria umysłu (Theory of Mind, ToM) to zdolność rozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, intencje, pragnienia i emocje – różne od naszych. U wielu dzieci z ASD rozwija się ona wolniej lub w odmienny sposób.
Badania pokazują, że:
- dzieci z ASD osiągają niższe wyniki w zadaniach wymagających rozumienia stanów umysłu innych (np. testy fałszywych przekonań), a równocześnie mają większe trudności w rozpoznawaniu emocji na twarzach i w historii obrazkowej.PMC
- u dzieci z ASD istnieje silny związek między teorią umysłu a funkcjami wykonawczymi (planowaniem, hamowaniem reakcji, elastycznością myślenia) – jeśli EF są osłabione, jeszcze trudniej „zatrzymać się”, przeanalizować sytuację i odczytać emocje innych.ResearchGate+1
Dlatego fraza „teoria umysłu ASD” nie jest abstrakcyjnym terminem z podręcznika – bardzo konkretnie tłumaczy, dlaczeg dziecko:
- nie przewiduje reakcji innych („Myślałem, że się nie obrazi”),
- nie „czyta” niewerbalnych podpowiedzi (westchnienie, spojrzenie, zmiana tonu),
- jest zaskoczone konsekwencjami społecznych zachowań.
2.2. Emocje a mózg w autyzmie – co wiemy z badań neuroobrazowych?
Hasło „emocje a mózg autyzm” to dziś bardzo intensywnie badany obszar. Wiele prac neuroobrazowych (fMRI) pokazuje zmiany w funkcjonowaniu tzw. „socjalnego mózgu”, m.in.:
- ciało migdałowate (amygdala) – kluczowe w przetwarzaniu znaczenia emocjonalnego bodźców, zwłaszcza lęku i zagrożenia,
- zakręt wrzecionowaty (fusiform gyrus, FFA) – obszar specjalizujący się w rozpoznawaniu twarzy,
- bruzda skroniowa górna (STS) – analizuje ruch i ekspresję twarzy, kierunek spojrzenia,
- kora przedczołowa (PFC) – „zarządza” interpretacją, kontrolą reakcji i łączeniem emocji z zasadami społecznymi.Frontiers
Metaanalizy pokazują, że dzieci i dorośli z ASD mają trudności w rozpoznawaniu wszystkich podstawowych emocji na twarzach (radość, smutek, złość, strach, zaskoczenie, wstręt), chociaż najsilniejsze deficyty często dotyczą emocji negatywnych (strach, złość, smutek).ResearchGate+1
Co ważne:
- różnice dotyczą nie tylko miejsca aktywności mózgu, ale też sposobu skanowania twarzy – wiele dzieci z ASD rzadziej patrzy w okolice oczu, co automatycznie utrudnia odczyt emocji;
- część badań wskazuje na tzw. „pozytywnościowy bias” – łatwiej rozpoznać emocje pozytywne niż negatywne, albo neutralne twarze interpretować jako mniej zagrażające.PLOS
To nie znaczy, że „mózg autystyczny jest gorszy” – raczej, że inne strategie przetwarzania twarzy i emocji wymagają bardziej bezpośrednich, uporządkowanych wskazówek w nauce.
2.3. Alexithymia, interocepcja i „emocje od środka”
Kolejny ważny wątek to aleksytymia – cecha charakteryzująca się trudnością w rozpoznawaniu i opisywaniu własnych emocji. Jest znacznie częstsza w ASD niż w populacji ogólnej.SpringerLink
Badania:
- pokazują, że to właśnie poziom aleksytymii, a nie sama diagnoza ASD, silnie przewiduje trudności w rozpoznawaniu emocji oraz problemy w relacjach społecznych, a interwencje zwiększające świadomość emocji mogą zmniejszać nasilenie objawów społecznych i lękowych.Cambridge University Press & Assessment
- wskazują na zmienioną łączność funkcjonalną w wyspie (insula) – strukturze mózgu odpowiadającej za interocepcję, czyli odczuwanie sygnałów z wnętrza ciała (bicie serca, napięcie mięśni). To właśnie zaburzenia interocepcji i aleksytymia mogą częściowo tłumaczyć, dlaczego niektóre dzieci „nie wiedzą, co czują”.PMC+1
W praktyce oznacza to, że:
dziecko często najpierw czuje „coś w ciele” (ból brzucha, napięcie, ucisk w gardle), ale nie ma gotowego „słowa–etykiety” na ten stan.
Dlatego praca nad rozpoznawaniem emocji powinna obejmować zarówno twarz innych ludzi, jak i własne ciało i wewnętrzne sygnały.
3. To NIE jest brak empatii – o „podwójnym problemie empatii”
Przez lata dominował przekaz: „osoby z autyzmem mają deficyty empatii”. Dziś coraz częściej mówi się o „double empathy problem” – podwójnym problemie empatii.
Badania i relacje osób w spektrum pokazują, że:
- trudności w komunikacji wynikają często z niedopasowania stylów (autystycznego i neurotypowego), a nie z braku uczuć po którejkolwiek stronie,
- to trochę tak, jakby dwie osoby mówiły innymi językami – emocje są, ale „tłumaczenie” między systemami jest trudne.Verywell Mind
Dlatego ważne, by nie mówić dziecku:
- „Ty nie czujesz, że komuś jest przykro”,
ale raczej:
- „Widzę, że trudno ci zrozumieć, co ona teraz czuje. Spróbujmy razem to rozszyfrować”.
👇 Przeczytaj:
4. Co dokładnie utrudnia rozpoznawanie emocji u dziecka z ASD?
Na podstawie badań i praktyki klinicznej możemy wyróżnić kilka kluczowych obszarów:
- Przetwarzanie twarzy i spojrzenia
- unikanie kontaktu wzrokowego,
- patrzenie głównie na usta lub przedmioty w tle,
- trudność w łączeniu mikro–sygnałów (brwi, usta, ton głosu).
- Przeciążenie sensoryczne
- hałas, światło, tłum, zapachy w klasie sprawiają, że mózg jest „przegrzany” i nie starcza zasobów na subtelne sygnały emocjonalne,
- dziecko może wtedy wyglądać na „zimne” lub „oderwane”, choć w środku walczy z przeciążeniem.
- Ograniczony słownik emocji
- najczęściej używane słowa to: „dobrze / źle / okej / masakra”,
- brak rozróżnień: „zniecierpliwiony”, „zawiedziony”, „zakłopotany” – wszystko jest „zły”.
- Trudności w łączeniu emocji z kontekstem
- aby dobrze odczytać emocje, trzeba:
- zauważyć wyraz twarzy,
- zapamiętać, co przed chwilą się wydarzyło,
- przewidzieć, co to dla tej osoby znaczy.
Dla dziecka z ASD to wielozadaniowość na wysokim poziomie, zależna od funkcji wykonawczych.ResearchGate+1
- aby dobrze odczytać emocje, trzeba:
- Niespójne sygnały społeczne
- ironia, sarkazm, „żartowanie z poważną miną” – dla dziecka są logiczną pułapką,
- dorośli często wysyłają mieszane komunikaty („jestem spokojna”, ale ton jest ostry).
- Silny lęk, depresja, inne trudności współwystępujące
- zaburzenia lękowe i depresyjne dodatkowo zawężają uwagę i zmieniają sposób interpretacji bodźców (np. neutralne miny mogą być odczytywane jako „złe”).
5. Jak wspierać dziecko z ASD w rozpoznawaniu emocji? (poziom praktyki)
5.1. Poziom 1 – budowanie „słownika emocji”
- Wprowadzaj konkretne słowa: radość, złość, smutek, strach, spokój, znudzenie, wstyd, duma, zazdrość.
- Używaj piktogramów, zdjęć i prostych obrazków – najlepiej tych samych zestawów w domu i w szkole.
- Twórz „książeczkę emocji” dziecka:
- obrazek twarzy + nazwa emocji,
- krótki opis sytuacji: „Jestem zły, gdy ktoś zabiera mi zabawkę”,
- zapis tego, co pomaga: „Pomaga mi przerwa i ściskanie piłki”.
5.2. Poziom 2 – emocje w ciele (interocepcja)
Ponieważ badania wskazują na związek między interocepcją, wyspą mózgu i aleksytymią, warto uczyć dziecko zauważania sygnałów z ciała.PMC+1
Proponowane ćwiczenia:
- „Mapa ciała” – rysunek sylwetki, dziecko koloruje miejsca, gdzie czuje:
- złość (np. „gorąco” w rękach),
- lęk (brzuch, nogi jak z waty),
- radość (lekkość, energia).
- „Termometr uczuć” – skala 0–10, gdzie dziecko określa natężenie emocji. Zamiast pytać:
„Dlaczego tak krzyczysz?”,
pytamy:
„Na jakiej liczbie jest teraz twoja złość – bardziej 3 czy 8?”.
5.3. Poziom 3 – trening rozpoznawania emocji u innych
Z badań nad rozpoznawaniem emocji wynika, że rodzaj materiału ma znaczenie – dzieci z ASD lepiej radzą sobie z prostymi, wyraźnymi rysunkami niż z subtelnymi, naturalnymi zdjęciami.ResearchGate+1
Dobrze więc wprowadzać materiały stopniowo:
- Proste rysunki i emotikony – wyraźne cechy (łzy, duży uśmiech, ściągnięte brwi).
- Zdjęcia twarzy – zaczynamy od podstawowych emocji, z czasem dodajemy subtelniejsze (zakłopotanie, duma).
- Krótkie filmiki / scenki – pokazujące zmianę emocji w czasie (najpierw radość, potem rozczarowanie).
- Sytuacje z życia – zatrzymujemy się w realnej sytuacji:
„Popatrz na Kasię, jak wygląda jej buzia? Co może czuć po tym, jak ktoś zniszczył jej pracę?”.
Zawsze łączymy twarz + kontekst + słowo.
5.4. Poziom 4 – wspólna regulacja i bezpieczeństwo
Rozpoznawanie emocji jest łatwiejsze, gdy dziecko czuje się bezpiecznie.
W praktyce:
- Wprowadzamy stały, przewidywalny schemat rozmów o emocjach, np.:
- Co się wydarzyło?
- Co poczuło twoje ciało?
- Jak możemy to nazwać?
- Co ci pomaga?
- Dajemy gotowe opcje zamiast ogólnego pytania „Jak się czujesz?”:
„Czy to bardziej złość, strach czy zmęczenie?” (można pokazać 3 obrazki). - Ustalamy „plan ratunkowy” na duże emocje: przerwa sensoryczna, bezpieczne miejsce, określone strategie (np. oddychanie, mocne przytulenie, kołdra obciążeniowa).
5.5. Poziom 5 – szkoła: dostosowanie środowiska
W klasie warto:
- korzystać z tablic emocji – dzieci wybierają piktogram na początku i końcu dnia,
- wprowadzać scenariusze społeczne (krótka historyjka, co się dzieje, co czuje bohater, co może zrobić),
- ćwiczyć odgrywanie scenek (TUS, socjoterapia) – najpierw w małych, bezpiecznych grupach,
- urealniać hasło „trudności emocjonalne autyzm”:
- nauczyciel i klasa uczą się, że nie każdy od razu trafnie odczyta czyjąś minę,
- pokazujemy, jak dopytywać z szacunkiem („Nie wiem, jak się czujesz – chcesz powiedzieć albo pokazać?”).
5.6. Poziom 6 – współpraca specjalistów
Jeśli:
- dziecko często wybucha, bije, gryzie, niszczy rzeczy,
- zamyka się w sobie, pojawiają się objawy depresyjne,
- widać silny lęk społeczny,
warto włączyć:
- psychologa / psychiatrę dziecięcego,
- terapeutę pracującego nad świadomością emocji (np. nurt poznawczo–behawioralny dostosowany do ASD),
- terapeutę SI (jeśli istotny jest komponent sensoryczny),
- logopedę / terapeutę komunikacji (gdy ograniczony jest język mówiony – PECS, AAC itp.).
Badania nad aleksytymią w ASD wskazują, że terapie ukierunkowane na rozwój świadomości emocjonalnej mogą przynosić poprawę także w obszarze kontaktów społecznych i lęku.Cambridge University Press & Assessment
👇 Przeczytaj w zakładce (przewijaj):
6. Jak rozmawiać z dzieckiem, które „nie potrafi” nazwać emocji?
Kilka praktycznych wskazówek dla rodziców i nauczycieli:
- Mów prostym językiem, tu i teraz
- zamiast: „Dlaczego jesteś taki rozdrażniony?”,
spróbuj: „Widzę, że twoje ręce są napięte i głośno mówisz – to wygląda jak złość”.
- zamiast: „Dlaczego jesteś taki rozdrażniony?”,
- Proponuj słowa, nie wymuszaj odpowiedzi
- „Nie musisz od razu mówić, co czujesz. Mogę ci pomóc – to może być złość, strach albo zmęczenie. Co brzmi bliżej tego, co masz w środku?”.
- Szanuj ciszę
- niektóre dzieci potrzebują przerwy, by „poskładać” sygnały z ciała i znaleźć słowo.
- dobrze sprawdzają się karty wyboru – dziecko pokazuje obrazek zamiast mówić.
- Modeluj na sobie
- „Jestem teraz trochę zmartwiona, bo się spóźniamy. Czuję ścisk w brzuchu. Pomaga mi wolny oddech”.
7. Kiedy szukać dodatkowej pomocy?
Warto skonsultować się ze specjalistą, gdy:
- dziecko prawie nigdy nie nazywa swoich emocji albo reaguje wyłącznie wybuchem / wycofaniem,
- w relacjach rówieśniczych pojawiają się ciągłe konflikty i nieporozumienia,
- widoczne są objawy silnego lęku, depresji, autoagresji,
- szkoła ma trudność w zrozumieniu zachowań dziecka (np. interpretując je jako „złośliwe”).
Dobrze, jeśli diagnoza i plan wsparcia uwzględniają:
- ocenę funkcji wykonawczych i teorii umysłu,ResearchGate+1
- analizę profilu sensorycznego,
- ocenę poziomu aleksytmii i świadomości interoceptywnej,PMC+1
- sposób funkcjonowania dziecka w realnych sytuacjach społecznych, a nie tylko w testach.
📌 Powiązane
- Rytuały dnia u dzieci z autyzmem – jak wspierają rozwój emocjonalny i redukują lęk?
- „Spacer po emocjach” – Ćwiczenia uważności i radzenia sobie ze stresem (scenariusz rewalidacyjny dla ucznia z ASD)
- Scenariusz zajęć rewalidacyjnych: „Kolorowe Emocje” – Jak rozpoznawać i wyrażać uczucia poprzez sztukę?
- Mapa świadomości Hawkinsa a życie z autyzmem – jak rozumieć emocje dziecka i wspierać je w drodze ku spokojowi
8. Podsumowanie – trzy ważne zdania dla rodziców i nauczycieli
- Dzieci z ASD czują – często bardzo intensywnie. Trudności dotyczą głównie rozpoznawania i komunikowania emocji, a nie ich braku.
- „Teoria umysłu ASD” oraz różnice w pracy mózgu (amygdala, FFA, STS, PFC) tłumaczą, skąd biorą się kłopoty z odczytywaniem twarzy i sytuacji społecznych.ResearchGate+1
- Wsparcie polega na tłumaczeniu „języka emocji” na konkretne obrazy, słowa i strategie, a nie na zmuszaniu dziecka, by „zachowywało się jak wszyscy”.
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł – ciekawe scenariusze i narzędzia pracy.
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 