Reklamy

Sylwia Merchut (Iwan)

Teoria umysłu, Teoria umysłu – przyjmowanie cudzej perspektywy

#asd, #autyzm, #jakuczyć, #mentalizowanie, #rewalidacja, #społeczne, #teoriaumysłu, #terapia, #TheoryofMind, #ToM, #zespółAspergera

Brak komentarzy

Teoria Umysłu — czym jest, jak rozwija się u dzieci i dlaczego jest kluczowa w autyzmie?

Reklamy

Reklamy

Teoria Umysłu (Theory of Mind, ToM) to jedna z fundamentalnych kompetencji społeczno-poznawczych człowieka. Pozwala rozumieć, że inni ludzie mają własne myśli, emocje, intencje, przekonania i perspektywy, które mogą różnić się od naszych.
To właśnie ona stanowi „niewidzialny most” między umysłem a relacjami.

Dla dzieci neuroróżnorodnych — szczególnie dzieci ze spektrum autyzmu — rozwój Teorii Umysłu bywa opóźniony, fragmentaryczny lub jakościowo odmienny, co wpływa na komunikację, relacje rówieśnicze, regulację emocji i funkcjonowanie szkolne.

Ten artykuł stanowi naukowe kompendium wiedzy o Teorii Umysłu, a jednocześnie punkt wyjścia do projektowania skutecznych zajęć rewalidacyjnych i Treningu Umiejętności Społecznych (TUS).

🧩 Czym jest Teoria Umysłu? (definicja naukowa)

Teoria Umysłu to zdolność do:

przypisywania stanów mentalnych (myśli, przekonań, emocji, intencji) sobie i innym,
rozumienia, że te stany kierują zachowaniem,
przewidywania i interpretowania zachowań innych osób na podstawie ich perspektywy, a nie własnej.

W ujęciu neurokognitywnym ToM obejmuje:

poznanie społeczne,
mentalizację,
empatię poznawczą (odmienną od empatii emocjonalnej),
rozumienie fałszywych przekonań.

🧠 Neurobiologia Teorii Umysłu

Badania neuroobrazowe wskazują, że Teoria Umysłu angażuje specyficzną sieć neuronalną, m.in.:

przyśrodkową korę przedczołową (mPFC),
skrzyżowanie skroniowo-ciemieniowe (TPJ),
zakręt obręczy,
ciało migdałowate (w kontekście emocji).

U osób w spektrum autyzmu obserwuje się:

inną organizację połączeń w sieci mentalizacyjnej,
mniejszą spontaniczną aktywację obszarów ToM,
większe obciążenie poznawcze podczas zadań społecznych.

To nie brak empatii, lecz inny sposób przetwarzania informacji społecznych.

Reklamy

👇 Przeczytaj:

Jak uczyć dzieci empatii? Przewodnik dla nauczycieli, terapeutów i rodziców eBook 20 zł

Jak rozwija się Teoria Umysłu u dzieci neurotypowych?

Rozwój ToM jest procesem etapowym:

0–2 lata

wspólna uwaga,
naprzemienność,
rozumienie intencji (np. „dorosły chce czegoś”).

3–4 lata

pierwsze rozumienie emocji,
świadomość, że inni mogą chcieć czegoś innego,
początki rozumienia fałszywych przekonań.

4–6 lat

klasyczne testy fałszywych przekonań (np. test Sally-Anne)*,
rozumienie perspektywy poznawczej.

7+ lat

ironia, metafora,
ukryte intencje,
teoria umysłu „drugiego rzędu” (co X myśli o tym, co myśli Y).

*🧪 Czym jest test Sally-Anne? (klasyczny test Teorii Umysłu)

Test Sally-Anne to jeden z najbardziej znanych i najczęściej cytowanych testów fałszywych przekonań, wykorzystywany w badaniach nad Teorią Umysłu (Theory of Mind) u dzieci.

Został opracowany w latach 80. XX wieku (Baron-Cohen, Leslie, Frith) i służy do sprawdzenia, czy dziecko potrafi zrozumieć, że inna osoba może mieć przekonanie niezgodne z rzeczywistością, ponieważ nie posiada tej samej wiedzy co obserwator.

👧🧺 Na czym polega test Sally-Anne? (opis krok po kroku)

Dziecku przedstawia się krótką historyjkę, najczęściej z użyciem lalek lub obrazków:

Sally ma koszyk i wkłada do niego piłkę.
Sally wychodzi z pokoju.
Anne przekłada piłkę z koszyka do pudełka.
Sally wraca do pokoju.

Następnie dziecku zadaje się kluczowe pytanie:

👉 „Gdzie Sally będzie szukała piłki?”

🧠 Co bada test Sally-Anne?

Test sprawdza, czy dziecko:

potrafi oddzielić własną wiedzę od wiedzy innej osoby,
rozumie, że Sally nie wie o zmianie miejsca piłki,
potrafi przewidzieć zachowanie Sally na podstawie jej przekonania, a nie obiektywnej rzeczywistości.

✔ Odpowiedź poprawna (z perspektywy Teorii Umysłu):

„Sally będzie szukała piłki w koszyku.”

❌ Odpowiedź wskazująca na trudność z ToM:

„Sally będzie szukała piłki w pudełku.”

👶 W jakim wieku dzieci przechodzą test Sally-Anne?

Dzieci neurotypowe zazwyczaj zdają test między 4. a 5. rokiem życia.
Wcześniejsze odpowiedzi oparte są często na własnej wiedzy dziecka, a nie na perspektywie bohatera.

🧩 Test Sally-Anne a autyzm – co naprawdę pokazuje?

W klasycznych badaniach wiele dzieci ze spektrum autyzmu:

wskazywało miejsce zgodne z rzeczywistością,
miało trudność z przyjęciem perspektywy innej osoby.

⚠️ Współczesna nauka podkreśla jednak ważną korektę interpretacji:

Wynik testu Sally-Anne nie oznacza „braku empatii” ani „braku Teorii Umysłu”, lecz:

większe obciążenie poznawcze,
wpływ języka, stresu i formy zadania,
różnice w sposobie przetwarzania informacji społecznych.

Dzieci w spektrum często radzą sobie lepiej w zadaniach osadzonych w realnym kontekście, a nie w sztucznych testach laboratoryjnych.

🎯 Dlaczego test Sally-Anne jest ważny w terapii i edukacji?

Test Sally-Anne:

pomógł zrozumieć, czym jest fałszywe przekonanie,
stał się punktem wyjścia do:
- treningów perspektywy,
- pracy nad narracją,
- projektowania zajęć rewalidacyjnych i TUS,
pokazuje, że Teoria Umysłu nie rozwija się samoistnie, lecz wymaga doświadczenia i wsparcia.

🛠️ Jak wykorzystać ideę testu Sally-Anne w pracy terapeutycznej?

Zamiast testowania:
✔ twórz historyjki społeczne z pytaniami: „Co on myśli?”,
✔ pracuj na realnych sytuacjach szkolnych,
✔ ćwicz rozdzielanie:

„Co wiem ja?”
„Co wie druga osoba?”

To podejście jest znacznie bardziej przyjazne i skuteczne dla dzieci z ASD.

🧠 Podsumowanie

Test Sally-Anne to klasyczne narzędzie badawcze, które:

pomogło opisać rozwój Teorii Umysłu,
zapoczątkowało nowoczesne podejście do poznania społecznego,
dziś jest raczej punktem odniesienia, a nie wyrocznią diagnostyczną.

W terapii najważniejsze jest nie „czy dziecko zda test”,
ale jak wspierać je w rozumieniu perspektywy innych ludzi.

Reklamy

👇 Przeczytaj:

eBook: Indywidualny Plan Zajęć Rewalidacyjnych Ucznia z Zespołem Aspergera 17 zł

🧩 Teoria Umysłu u dzieci ze spektrum autyzmu

U dzieci z ASD rozwój ToM:

często jest asynchroniczny,
bywa zależny od poziomu języka,
wymaga intencjonalnego nauczania, a nie tylko naturalnej ekspozycji społecznej.

Typowe trudności:

dosłowne rozumienie komunikatów,
trudność w odczytywaniu intencji,
problemy z przewidywaniem zachowań innych,
trudność w rozumieniu żartów, ironii, niedopowiedzeń,
konflikty rówieśnicze wynikające z nieczytania perspektywy drugiej osoby.

🎯 Dlaczego Teoria Umysłu jest kluczowa w rewalidacji i TUS?

Bez rozwiniętej Teorii Umysłu dziecko może:

znać zasady społeczne, ale nie rozumieć ich sensu,
„uczyć się zachowań na pamięć”, bez transferu,
reagować sztywno i schematycznie.

Rozwijanie ToM:
✔ zwiększa elastyczność poznawczą
✔ poprawia komunikację pragmatyczną
✔ zmniejsza liczbę konfliktów społecznych
✔ wspiera regulację emocji
✔ buduje autentyczne relacje

🛠️ Jak projektować scenariusze rewalidacji i TUS rozwijające Teorię Umysłu?

Skuteczne oddziaływania ToM nie polegają na rozmowie „o emocjach”, lecz na strukturalnym uczeniu mentalizacji.

1. Praca na konkretnych sytuacjach

historyjki społeczne,
analiza zdjęć i ilustracji,
krótkie narracje z pytaniami: co myśli? co czuje? dlaczego?

2. Rozdzielanie perspektyw

„Ja wiem / On wie / Myśli, że…”,
praca z błędnymi przekonaniami,
odróżnianie faktu od opinii.

3. Narracja i opowiadanie

tworzenie historii z punktu widzenia bohatera,
zmiana perspektywy narratora,
pytania mentalizacyjne w trakcie czytania.

4. Role-playing i mikroscenki

krótkie, bezpieczne scenki społeczne,
omówienie po fakcie (co było trudne?).

5. Integracja z emocjami

emocje jako efekt myśli, nie tylko bodźców,
„Co ktoś mógł pomyśleć, że poczuł…”.

🔬 Nowoczesne modele terapeutyczne wspierające Teorię Umysłu

W pracy nad ToM wykorzystuje się m.in.:

SCERTS (relacje + komunikacja),
NDBI (uczenie w naturalnym kontekście),
RDI (elastyczność i współregulacja),
treningi narracyjne,
podejście mentalizacyjne (MBT adapted).

📚 Teoria Umysłu a język, narracja i edukacja szkolna

ToM jest ściśle powiązana z:

rozumieniem tekstów,
wnioskowaniem,
pisaniem wypracowań,
interpretacją lektur,
kompetencjami pragmatycznymi.

Dlatego jej rozwijanie powinno być elementem zajęć rewalidacyjnych, terapii pedagogicznej i pracy nauczycieli przedmiotowych.

Reklamy

👇 Przeczytaj:

Zajęcia rewalidacyjne dla uczniów z ASD: 5 scenariuszy i ćwiczeń wspierających rozwój eBook 19 zł

🔗 Powiązane artykuły na autyzm.life

Historyjki społeczne terapia

❓ FAQ do artykułu o Teorii Umysłu (SEO)

1) Czym jest jest Teoria Umysłu (Theory of Mind)?

Teoria Umysłu (ToM) to zdolność rozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, emocje, intencje i przekonania — często inne niż nasze — i że te stany wpływają na zachowanie.

2) Kiedy rozwija się Teoria Umysłu u dzieci?

U większości dzieci kluczowe „kamienie milowe” pojawiają się w wieku przedszkolnym (ok. 3–6 lat), a bardziej złożone formy (ironia, metafora, myślenie o myśleniu) rozwijają się później — w wieku szkolnym.

3) Dlaczego Teoria Umysłu jest ważna w autyzmie?

Ponieważ ToM wspiera rozumienie perspektywy, intencji i emocji innych osób. Trudności w ToM mogą wpływać na komunikację pragmatyczną, relacje rówieśnicze i interpretację sytuacji społecznych.

4) Czy osoby w spektrum autyzmu mają „brak Teorii Umysłu”?

Coraz częściej mówi się raczej o odmiennym profilu i warunkach ujawniania się ToM (np. wpływ języka, stresu, struktury zadania), a nie o globalnym „braku”. Zobacz też:
https://autyzm.life/2025/12/11/teoria-umyslu-u-osob-ze-spektrum-autyzmu-aktualny-stan-badan-i-implikacje-dla-praktyki-terapeutycznej-i-edukacyjnej/ autyzm.life i neuroróżnorodni

5) Jakie są objawy trudności z ToM u dziecka z ASD?

Najczęściej: dosłowność, trudność w odczytywaniu intencji, problemy z przewidywaniem zachowań innych, konflikty rówieśnicze wynikające z różnic perspektywy.

6) Czy Teorię Umysłu można ćwiczyć?

Tak — ToM można rozwijać poprzez trening perspektywy, pracę na historyjkach społecznych, scenki, narrację i rozmowy o stanach mentalnych. Pomocny wpis:
https://autyzm.life/2024/06/06/jak-uczyc-dzieci-z-autyzmem-czytania-umyslu-5-krokow-do-skutecznej-nauki/ autyzm.life i neuroróżnorodni

7) Teoria Umysłu a empatia — czy to, to samo?

Nie. Empatia to szerokie pojęcie (emocjonalna i poznawcza), a ToM dotyczy głównie rozumienia stanów mentalnych i perspektywy (często nazywane „empatią poznawczą”).
https://autyzm.life/2021/02/02/teoria-umyslu-i-empatia-w-spektrum-autyzmu/ autyzm.life i neuroróżnorodni

8) Jak łączyć ToM z pracą nad emocjami i samoregulacją?

Najskuteczniej przez ćwiczenia: „co ktoś mógł pomyśleć → co poczuł → co zrobił”. Dwa dobre materiały na Twojej stronie:
https://autyzm.life/2024/02/26/moje-emocje-plan-zajec-rewalidacyjnych-dla-ucznia-z-asd/ autyzm.life i neuroróżnorodni
https://autyzm.life/2024/03/06/zajecia-rewalidacyjne-self-reg-samoregulacja-emocji-dla-uczniow-ze-spektrum-autyzmu/ autyzm.life i neuroróżnorodni

🧠 Podsumowanie

Teoria Umysłu nie jest „dodatkiem” do terapii.
Jest fundamentem funkcjonowania społecznego, edukacyjnego i emocjonalnego.

Dobra wiadomość jest taka, że:
👉 Teorię Umysłu można rozwijać,
👉 skutecznie,
👉 systemowo,
👉 w sposób przyjazny dla neuroróżnorodności.

💎 Subskrybuj

👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni

📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł – ciekawe scenariusze i narzędzia pracy.

👇 Przeczytaj:

📘 Techniki skutecznego uczenia się dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (ASD, ADHD, dysleksja) eBook 20 zł

📘 Plan zajęć rewalidacyjnych dla przedszkolaka ze spektrum autyzmu – naukowe podstawy, scenariusze i praktyczne narzędzia eBook 19 zł

Posted by:

Sylwia Merchut (Iwan)

Piszę artykuły i fotografuję zarządzam swoimi stronami Kingfisher.page, autyzmwszkole.com, autyzm.life i Neuroróżnorodni, smart-sens.org. Ekonomistka, absolwentka: WSB we Wrocławiu oraz UO na Wydziale Ekonomicznym