„Między światem a chaosem”
Janek ma dziewięć lat i świat w jego głowie porusza się szybciej niż potrafi to wyrazić. Mówi dużo, czasem za dużo, ale gdy zapytać go o to, jak się czuje – milknie. Biega po klasie, ale tylko wtedy, gdy nie może znieść tego, że ktoś włączył lampkę przy tablicy. Uwielbia dinozaury, zna ich łacińskie nazwy i potrafi godzinami opowiadać o jurze, kredzie i triasie. Ale nie wie, co oznacza grymas zniecierpliwienia na twarzy kolegi.
Rodzice słyszeli już wiele: „To ADHD”, „To deficyt wychowania”, „To tylko taka faza rozwojowa”. A potem – „To może jednak autyzm?”. Diagnozy zmieniały się jak pory roku, a Janek – pozornie ten sam – coraz bardziej zamykał się w sobie, bo nikt nie potrafił naprawdę go zrozumieć.
„W klasie czułam się, jakbym miała dwóch różnych uczniów w jednym ciele. Jeden nie potrafił się zatrzymać, drugi – nie potrafił ruszyć do innych.”
– nauczycielka Janka
W końcu, po miesiącach obserwacji, konsultacji i wątpliwości, zespół diagnostyczny orzekł: równoczesne występowanie ADHD i autyzmu. Dla rodziców – ulga. Dla nauczycieli – nowy początek. Dla Janka – wreszcie ktoś przestał go „naprawiać”, a zaczął rozumieć.
„To nie etykieta zmienia życie dziecka, ale sposób, w jaki zaczynamy na nie patrzeć po diagnozie.”
– dr Mona Delahooke
Czym jest współwystępowanie ADHD i ASD?
Jeszcze do niedawna ADHD i autyzm (ASD) traktowano jako wzajemnie wykluczające się zaburzenia. Dopiero klasyfikacje DSM-5 (2013) i ICD-11 (2022) umożliwiły postawienie podwójnej diagnozy. Obecnie wiadomo, że:
- od 30 do 80% dzieci z ASD wykazuje objawy ADHD,
- nawet do 50% dzieci z ADHD może mieć cechy spektrum autyzmu.
„Podobieństwo objawów w zakresie deficytów społecznych między ADHD i ASD może prowadzić do niejednoznacznych diagnoz.”
– Antshel et al., 2016
Gdzie objawy się krzyżują?
Porównanie wybranych cech:
| Obszar | ADHD | ASD |
|---|---|---|
| Uwaga | Krótkotrwała, zmienna | Skupiona na jednym temacie, trudność w przełączaniu |
| Komunikacja | Przerywanie, gadatliwość | Literalność, echolalia, trudności pragmatyczne |
| Relacje społeczne | Impulsywność, trudność z granicami | Trudność z rozumieniem intencji i emocji |
| Emocje | Wybuchy, zmienność nastrojów | Przeciążenia, zamrożenie lub fiksacja |
To nakładanie się objawów często prowadzi do błędnych rozpoznań lub ich opóźnień, co znacząco wpływa na dobór odpowiedniej terapii.
Różnice neurobiologiczne
ADHD:
- zmniejszona aktywność kory przedczołowej,
- problemy z regulacją dopaminy i noradrenaliny,
- trudności z kontrolą impulsów.
ASD:
- zaburzenia w obrębie sieci społecznych mózgu,
- nadaktywność obszarów odpowiedzialnych za bodźce zmysłowe,
- trudności w integracji informacji.
„To nie podobieństwo zachowań powinno nas prowadzić do diagnozy, ale zrozumienie ich źródła.”
– dr Temple Grandin
Jak uniknąć błędów diagnostycznych?
🔍 Nie wystarczy obserwować zachowania. Trzeba zrozumieć, dlaczego one się pojawiają.
W tym celu niezbędna jest:
- obserwacja dziecka w różnych środowiskach,
- dokładny wywiad z rodzicami i nauczycielami,
- konsultacje interdyscyplinarne: psycholog, pedagog, psychiatra, terapeuta SI, neurologopeda.
Wnioski i rekomendacje
- ADHD i autyzm mogą współistnieć i często się przenikają.
- Diagnoza musi być wieloetapowa i uważna – nie można opierać się wyłącznie na testach.
- Kluczowe jest indywidualne podejście terapeutyczne i edukacyjne – oparte na zrozumieniu potrzeb dziecka.
„Nie szukajmy jednej etykiety. Szukajmy jednego człowieka – dziecka, które chce być widziane.”
📚 Źródła naukowe:
- PMC – Co-Occurrence of ASD and ADHD
- Leitner Y. (2014), The co-occurrence of autism and attention deficit hyperactivity disorder in children – what do we know?
- Ronald A., Simonoff E. et al. (2010), Genetic and environmental influences on the overlap between autistic and ADHD behaviours
- Antshel K. et al. (2016), ASD and ADHD: Overlapping but distinct neurodevelopmental conditions
„Mam ADHD, autyzm i całe spektrum możliwości. Psychoporadnik dla kobiet neuroatypowych”
📖 Recenzja książki:
„Mam ADHD, autyzm i całe spektrum możliwości. Psychoporadnik dla kobiet neuroatypowych”
Autorka: Dominika Musiałowska
Wydawnictwo: Sensus, 2024
Liczba stron: 336
🔍 Autentyczność. Wgląd. Siostrzeństwo w neuroatypowości.
Książka Dominiki Musiałowskiej to coś więcej niż poradnik. To manifest samoakceptacji i neuroodwagi, oparty zarówno na wiedzy psychologicznej, jak i na osobistym doświadczeniu autorki jako kobiety z podwójną diagnozą – ADHD i autyzmem.
„Nie jestem trudna. Jestem złożona. A świat nie zawsze jest gotowy na tę złożoność.” – pisze autorka we wstępie.
Musiałowska – znana w Polsce propagatorka wiedzy o neuroatypowości – stworzyła książkę, która łączy głos ekspercki z głosem siostry, przyjaciółki, osoby po drugiej stronie podobnych doświadczeń. Znajdziemy tu zarówno rzetelne wyjaśnienia mechanizmów psychologicznych (jak funkcjonuje mózg w ADHD, czym różni się spektrum autyzmu u kobiet), jak i osobiste historie, refleksje, pytania i strategie radzenia sobie w codzienności.
💬 Dla kogo jest ta książka?
- dla kobiet i dziewczyn, które podejrzewają u siebie ADHD, autyzm lub obie cechy,
- dla mam dziewczynek neuroatypowych – by mogły lepiej zrozumieć swoje córki (i siebie),
- dla nauczycielek, pedagożek, terapeutek, które chcą zobaczyć świat oczami swoich uczennic,
- dla partnerów, przyjaciół, współpracowników – by nauczyć się wspierać z empatią.
📚 Co wyróżnia tę publikację?
✅ język pełen czułości i humoru,
✅ wyjaśnienie różnic między ADHD i ASD u kobiet i mężczyzn,
✅ praktyczne strategie codziennego funkcjonowania (np. „mapy energii”, „rytuały bezpieczeństwa”),
✅ rozdziały o relacjach, pracy, przebodźcowaniu, zmęczeniu i maskowaniu,
✅ miejsce na własne notatki, pytania do autorefleksji i ćwiczenia.
🧠 Cytaty, które zostają w głowie:
„Maskowanie kosztuje. Każdego dnia gram kogoś, kim nie jestem, byś czuł się komfortowo. A przecież ja też zasługuję na komfort.”
„Nie potrzebuję być ‚normalna’. Potrzebuję być rozumiana.”
„ADHD i autyzm to nie przeszkody. To inny sposób bycia – wymagający większej świadomości i większej łagodności wobec siebie.”
🌿 Wnioski
To książka, która uczy mówić o sobie bez wstydu. Która daje język kobietom, które latami były „zbyt wrażliwe”, „zbyt intensywne”, „zbyt chaotyczne” – a dziś odkrywają, że nie były „zbyt”… tylko neuroatypowe i niezaopiekowane.
Polecamy tę publikację jako obowiązkową lekturę dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć nie tylko podwójną diagnozę, ale i kobiecość przeżywaną poza schematami.
🛍️ Książkę możesz znaleźć tu:
Empik – Mam ADHD, autyzm i całe spektrum możliwości i innych księgarniach w różnych cenach.
Zestawienie najnowszych książek z 2024 i 2025 roku poświęconych ADHD, autyzmowi i neuroróżnorodności
Oto zestawienie najnowszych książek z 2024 i 2025 roku poświęconych ADHD, autyzmowi i neuroróżnorodności, napisanych przez autorów z różnych krajów. Każda z nich wnosi unikalną perspektywę i może być cennym uzupełnieniem Twojej biblioteki.
📚 1. Late-Diagnosed ADHD and Autism in Women: Discovering the New Me
Autor: Brak informacji o autorze
Rok wydania: 2024
Opis: Praktyczny przewodnik dla kobiet, które otrzymały diagnozę ADHD i/lub autyzmu w dorosłym życiu. Książka oferuje strategie radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami, budowania pewności siebie i odnajdywania własnej tożsamości w świecie neuroróżnorodności.
📚 2. The Neurodivergence Skills Workbook for Autism and ADHD
Autor: Brak informacji o autorze
Rok wydania: 2024
Opis: Praktyczny zeszyt ćwiczeń oparty na terapii akceptacji i zaangażowania (ACT) oraz samowspółczuciu. Skierowany do osób neuroatypowych, zwłaszcza z ADHD i autyzmem, pomagając im żyć autentycznie, zwiększać dobrostan i budować satysfakcjonujące relacje. New Harbinger Publications, Inc
📚 3. But Everyone Feels This Way: How an Autism Diagnosis Saved My Life
Autor: Paige Layle (Kanada)
Rok wydania: 2024
Opis: Autobiograficzna opowieść kanadyjskiej aktywistki, która dzieli się swoją drogą do diagnozy autyzmu i ADHD. Książka porusza tematy maskowania, zdrowia psychicznego i odnajdywania siebie w świecie pełnym stereotypów. Brett, The AuDHD Boss+5Wikipedia+5Wikipedia+5
📚 4. Metamorfoses: Autismo e Diversidade de Gênero
Autor: Sophia Mendonça (Brazylia)
Rok wydania: 2023
Opis: Głęboka analiza doświadczeń bycia osobą autystyczną i transpłciową w Brazylii. Mendonça łączy badania akademickie z osobistymi refleksjami, oferując unikalne spojrzenie na intersekcję tożsamości. WikipediaPoczytaj+7Dominika Musiałowska+7Allegro+7
📚 5. A Radical Guide for Women with ADHD: Embrace Neurodiversity, Live Boldly, and Break Through Barriers
Autorzy: Sari Solden i Michelle Frank (USA)
Rok wydania: 2024
Opis: Przewodnik dla kobiet z ADHD, zachęcający do akceptacji swojej neuroróżnorodności, odważnego życia i przełamywania barier społecznych. Libby Life blog+1Goodreads+1Booktime
📚 6. Unmasking Autism
Autor: Dr. Devon Price (USA)
Rok wydania: 2024
Opis: Książka koncentruje się na zjawisku maskowania wśród osób autystycznych, oferując strategie na życie w zgodzie z własną tożsamością i budowanie autentycznych relacji. Brett, The AuDHD BossDominika Musiałowska+9Wikipedia+9RocketSpace.pl+9
📚 7. Self-Care for Autistic People
Autor: Dr. Megan Neff (USA)
Rok wydania: 2024
Opis: Praktyczny przewodnik po dbaniu o siebie dla osób autystycznych, zawierający ponad 100 strategii na radzenie sobie z codziennymi wyzwaniami, stresem i przeciążeniem sensorycznym. Brett, The AuDHD Boss+1
autyzm.life i neuroróżnorodni 