Rzetelne spojrzenie psychologii i nauki na trwałość spektrum autyzmu

„Nie jestem kimś, kto ma autyzm. Jestem osobą autystyczną. To nie tymczasowe. To moja tożsamość.”
— Temple Grandin

Pytanie „czy można wyleczyć autyzm?” pojawia się regularnie wśród rodziców, nauczycieli, a także samych osób w spektrum. W epoce coraz większej świadomości neuroatypowości, warto zadać to pytanie z naukową rzetelnością i psychologiczną wrażliwością. Czy autyzm to coś, z czego się „wyrasta”? Czy można go „cofnąć”? A może nie trzeba?

Czym jest autyzm – aktualne rozumienie

Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) nie są chorobą, lecz odmiennym neurotypem, który wpływa na sposób przetwarzania bodźców, nawiązywania relacji, myślenia, komunikacji i regulacji emocji. Autyzm nie jest czymś „nabytym”, jak przeziębienie czy depresja – jest częścią organizacji układu nerwowego od urodzenia.

Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-5):

„ASD jest neurorozwojowym zaburzeniem trwającym całe życie, choć jego manifestacje mogą się zmieniać w czasie.”

Czy można z niego „wyrosnąć”?

Niektóre dzieci, szczególnie te z łagodniejszymi objawami, mogą z wiekiem lepiej funkcjonować społecznie i komunikacyjnie. Jednak — i to kluczowe — to nie oznacza, że „wyrosły” z autyzmu. Oznacza to jedynie, że ich objawy stały się mniej widoczne, często dzięki terapii, wsparciu lub zdolności do adaptacji (często poprzez tzw. maskowanie).

Jak zauważa dr Tony Attwood:

„To, że ktoś przestaje spełniać kryteria diagnostyczne w dorosłości, nie znaczy, że jego mózg przestał funkcjonować w sposób autystyczny. On po prostu nauczył się lepiej ‘poruszać’ po neurotypowym świecie.”

Czy autyzm można wyleczyć?

Krótka odpowiedź brzmi: nie, autyzmu nie można „wyleczyć”, ponieważ nie jest to jednostka chorobowa. Próby „leczenia” autyzmu często bazowały na błędnych założeniach, że jest to coś niepożądanego lub patologicznego. W przeszłości stosowano nawet kontrowersyjne terapie (np. terapia awersyjna, terapie chelatacyjne, leczenie dietami bezglutenowymi), które dziś są stanowczo odradzane przez świat nauki i organizacje autystyczne.

WHO, CDC, a także Polskie Towarzystwo Psychiatryczne jednoznacznie wskazują:

„Nie ma leku na autyzm – ani farmakologicznego, ani psychologicznego. Celem terapii powinno być wspieranie rozwoju i jakości życia, nie ‘leczenie’ autyzmu.”

Dlaczego objawy czasem „znikają”?

Niektóre dzieci, zwłaszcza te wcześnie objęte wsparciem, mogą z wiekiem wydawać się „mniej autystyczne”. Badania pokazują, że ok. 10–20% dzieci przestaje spełniać formalne kryteria diagnostyczne, ale:

• wciąż mają trudności sensoryczne lub w relacjach społecznych,
• często maskują objawy, co prowadzi do wypalenia (tzw. autistic burnout),
• potrzebują nadal wsparcia, choć ich potrzeby są mniej oczywiste.

Profesor Catherine Lord, autorka badań nad przebiegiem ASD, zauważa:

„Nie mówimy o ‘wyleczeniu’, ale o zmianie funkcjonowania. Wielu byłych pacjentów z ASD nadal ma cechy autystyczne, tylko lepiej sobie radzą dzięki środowisku i strategiom.”

Maskowanie a „znikające objawy”

Szczególnie w przypadku kobiet i osób o wysokim IQ, mamy do czynienia z tzw. maskowaniem objawów (masking) – czyli świadomym lub nieświadomym ukrywaniem zachowań autystycznych, by dopasować się do norm społecznych. To często prowadzi do wyczerpania, stanów lękowych, depresji lub kryzysów tożsamości.

Jak pisze dr Devon Price:

„Niektórzy z nas tak dobrze udają neurotypowych, że nikt nie zauważa, ile kosztuje nas to energii i zdrowia psychicznego.”

Terapia i wsparcie – jeśli nie „leczenie”, to co?

Współczesne podejście terapeutyczne opiera się na akceptacji neuroatypowości i wspieraniu jednostki w rozwoju, a nie na próbie jej „naprawiania”. Celem jest:

• wspieranie komunikacji alternatywnej (np. AAC, PECS),
• rozwój kompetencji społecznych (TUS, socjoterapia),
• pomoc w samoregulacji emocjonalnej,
• tworzenie środowisk przyjaznych sensorycznie,
• psychoterapia akceptująca tożsamość autystyczną.

Czym różni się to od „leczenia”?

Leczenie zakłada eliminację. Wsparcie zakłada rozwój.
Autyzm nie potrzebuje lekarstwa – potrzebuje zrozumienia, akceptacji i narzędzi, które pomogą osobie w spektrum funkcjonować w społeczeństwie na własnych zasadach.

Podsumowanie

Autyzmu nie można „wyleczyć” ani z niego „wyrosnąć” – ponieważ nie jest to stan patologiczny, lecz odmienna forma neurologiczna, która towarzyszy przez całe życie. Choć objawy mogą się zmieniać z wiekiem, nie oznacza to, że osoba przestaje być autystyczna. Celem współczesnej psychologii i edukacji nie jest „naprawianie” dziecka czy dorosłego, lecz tworzenie warunków do jego rozwoju, autonomii i szczęścia.

📚 Źródła naukowe:

• Lord, C., Elsabbagh, M., Baird, G., & Veenstra-VanderWeele, J. (2018). Autism spectrum disorder. The Lancet, 392(10146), 508-520.
• Attwood, T. (2007). Zespół Aspergera. Kompletny przewodnik.
• Price, D. (2022). Unmasking Autism.
• American Psychiatric Association (2013). DSM-5: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.
• Hyman, S. L., Levy, S. E., & Myers, S. M. (2020). Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder. Pediatrics.