Reklamy
Wstęp
Afazja – choć zwykle kojarzona z dorosłymi po udarach – występuje także u dzieci (afazja rozwojowa, niedokształcenie mowy o typie afazji) i znacząco wpływa na ich funkcjonowanie w środowisku szkolnym. ePedagogika+2Logopedia Afazja+2
Uczniowie z afazją napotykają bariery w rozumieniu komunikatów, wypowiadaniu myśli, uczestnictwie w dyskusjach, a także w czytaniu i pisaniu. Pedagog Szkolny+3Logopedia Afazja+3Pedagogika Specjalna+3 Dlatego rola pedagoga specjalnego – współpracującego z logopedą, nauczycielami przedmiotowymi i rodziną – jest kluczowa w zapewnieniu uczniowi warunków do efektywnego uczestnictwa w zajęciach edukacyjnych.
W niniejszym artykule przedstawię:
- Charakterystykę trudności komunikacyjnych u ucznia z afazją
- Zasady ogólne wsparcia w edukacji
- Konkretne metody i techniki pracy pedagoga specjalnego
- Przykłady zastosowania na różnych przedmiotach
- Wyzwania i rekomendacje praktyczne
1. Charakterystyka trudności komunikacyjnych u uczniów z afazją
Aby móc skutecznie wspierać, pedagog musi dobrze rozumieć, z czym zmaga się uczeń. Poniżej najczęstsze obszary deficytów:
1.1 Trudności w rozumieniu i przetwarzaniu mowy (afazja sensoryczna lub mieszana)
- Uczeń może rozumieć pojedyncze słowa, lecz gubić sens zdania lub instrukcji. popojutrze2.pl+3Pedagog Szkolny+3ePedagogika+3
- Przy zbyt długich, złożonych zdaniach – potrzeba powtórzenia lub “rozbicia” instrukcji na kroki. Pedagog Szkolny+2Logopedia Afazja+2
- Trudności w selekcji informacji – uczeń nie zawsze odróżnia, co jest ważne, co mniej. Logopedia Afazja+2Pedagogika Specjalna+2
👉 Przeczytaj: Czym jest afazja? Kompletny przewodnik dla rodziców i nauczycieli
1.2 Trudności w ekspresji (afazja ruchowa i mieszana)
- Uczeń może mówić pojedynczymi wyrazami, mieć ubogie słownictwo lub problemy z formułowaniem zdań. Pedagogika Specjalna+3Pedagog Szkolny+3ePedagogika+3
- Błędy składniowe, agramatyzmy, parafazje (zamiany, opuszczanie wyrazów) Pedagog Szkolny+2Logopedia Afazja+2
- Używanie opisów zamiast nazwy („to co się używa do pisania” zamiast „długopis”) popojutrze2.pl+1
- Częsta męczliwość podczas mówienia, spowolniona produkcja wypowiedzi Logopedia Afazja+2Pedagogika Specjalna+2
Reklamy
1.3 Trudności w czytaniu i pisaniu
- Problemy z dekodowaniem tekstu, zrozumieniem przeczytanego fragmentu, selekcją istotnych informacji. Logopedia Afazja+2Pedagogika Specjalna+2
- Kłopoty z pisaniem: wolne tempo, błędy ortograficzne, trudności w tworzeniu dłuższych wypowiedzi. Pedagog Szkolny+3Pedagogika Specjalna+3ePedagogika+3
- Trudność w streszczaniu, interpretacji tekstów literackich lub abstrakcyjnych pojęć. Pedagogika Specjalna+1
1.4 Trudności poznawcze i psychologiczne wtórne
- Ograniczona pamięć słuchowa, wolniejsze tempo przetwarzania informacji, zaburzenia uwagi. Logopedia Afazja+2ePedagogika+2
- Zmęczenie poznawcze przy zadaniach wymagających dużej „pracy językowej” Logopedia Afazja+1
- Frustracja, lęk przed mówieniem, obniżona motywacja, izolacja społeczna. Pedagogika Specjalna+1
Z tego względu każde działanie w edukacji musi być indywidualnie dostosowane, ze zrozumieniem specyfiki ucznia.
2. Zasady ogólne wsparcia w edukacji ucznia z afazją
Poniżej uniwersalne zasady, które stanowią podstawę skutecznej pracy:
- Dostosowanie tempa i ilości informacji
Nie przeciążać ucznia wieloma komunikatami naraz — komunikować krótkimi, jasnymi zdaniami. - Wizualizacja i wspomaganie przekazu językowego
Ilustracje, schematy, ikony, mapy myśli, karty słów, gesty, tablice komunikacyjne — wspierają proces rozumienia. - Multimodalność przekazu
Łączyć informacje werbalne ze wzrokowymi i manualnymi (np. gesty, ruch, manipulacje). - Podział zadań i sekwencjonowanie
Rozbijać większe zadania na etapy, wyraźnie zaznaczać kolejność działań. - Dostosowania formalne i proceduralne
— wydłużony czas na wykonanie zadań
— mniejsza liczba zadań
— dopuszczanie różnych form realizacji (np. wypowiedź ustna, rysunek, korzystanie z pomocy)
— notatki przygotowane z wyprzedzeniem lub „ściągi” kluczowych pojęć - Weryfikacja zrozumienia
Po przekazaniu instrukcji zapytać ucznia, aby powtórzył własnymi słowami lub wskazał, co należy zrobić. - Stopniowe wzmacnianie samodzielności
Z czasem zmniejszać liczbę podpowiedzi, motywować do inicjatywy wypowiedzi. - Współpraca interdyscyplinarna
Regularne konsultacje z logopedą, psychologiem, nauczycielami przedmiotowymi i rodziną ucznia. - Monitorowanie postępów i elastyczność
Regularne oceny, modyfikacje planu edukacyjnego w odpowiedzi na zmiany.
👉 Przeczytaj eBook:
3. Konkretnie: Metody i techniki pracy pedagoga specjalnego
Poniżej propozycje narzędzi i strategii, które mogą być stosowane przez pedagoga specjalnego w codziennej pracy z uczniem z afazją:
3.1 Techniki wspierające rozumienie języka
- „Rozbicie” instrukcji
Zamiast „Napisz streszczenie tekstu i przedstaw w klasie,” można powiedzieć:- Przeczytaj tekst.
- Zaznacz w tekście najważniejsze zdania.
- Ułóż wypowiedź ustną lub pisemną, max. 3–4 zdania.
- Przećwicz przed prezentacją.
- Podkreślanie kluczowych słów
W instrukcji, poleceniu – wyróżnić (np. pogrubieniem, kolorem) czasowniki i rzeczowniki kluczowe. - Wizualne „mapy instrukcji”
Użyć prostego schematu typu „co → jak → kiedy” ze znakami graficznymi. - Karty wyboru (choice boards)
Gdy uczeń ma trudności w spontanicznym mówieniu, może wybrać z zestawu opcji (np. 3 obrazki). - Prompting (podpowiedzi) w stopniach
— najpierw delikatna wskazówka (np. „pomyśl o…”)
— potem bardziej konkretna (np. „powiedz, co robi postać”)
— w końcu – jeśli trzeba – pełna odpowiedź modelowa, którą uczeń przekształca. - Modelowanie komunikacji
Pedagog (lub kolega) wypowiada zdanie w klarownej formie i zachęca ucznia do powtórzenia lub zmodyfikowania. - Powtórzenie z równoległym wsparciem (scaffolding)
Po wypowiedzi nauczyciela powtórzyć ją, rozwinąć, dodać elementy, a następnie zachęcić ucznia do modyfikacji.
3.2 Techniki wspierające ekspresję (wypowiedzi ucznia)
- Ramy wypowiedzi (sentence starters)
Zaproponować wstępne frazy typu: „Moim zdaniem …”, „Uważam, że … ponieważ …”, co strukturyzuje wypowiedź. - Planowanie przed wypowiedzią
Uczeń tworzy krótki plan (wypunktowany lub graficzny), co chce powiedzieć, zanim zacznie mówić. - Wspólne budowanie zdania
Pedagog zaczyna wypowiedź, uczeń ją kończy lub dodaje fragment. - Ćwiczenia komunikacji kontrolowanej
Zadania typu: odpowiadanie na pytania „tak/nie”, dokończ zdanie, opisz obrazek. - Zastosowanie AAC (Alternative and Augmentative Communication)
– tablice obrazkowe
– urządzenia wspierające komunikację (tablet z aplikacją, urządzenie generujące mowę)
– symboliczne zestawy komunikacyjne (np. PECS) - Rehearsal (przećwiczenie wypowiedzi)
W ćwiczeniach przed wystąpieniem przed klasą – uczeń może przećwiczyć wypowiedź w parze lub z pedagogiem.
👉 Czytaj również: Dostosowanie nauki w szkole dla uczniów z afazją: Wskazówki dla nauczycieli
3.3 Ćwiczenia czytania i pisania
- Czytanie wspierane
Uczeń czyta fragmenty tekstu, zatrzymuje się (co kilka zdań), parafrazuje, omawia, korzysta z ilustracji. - Zadania kluczowych fragmentów
Przy dłuższym tekście: wydzielić sekcje, nadawać tytuły, łączyć nagłówki z fragmentami. - Ćwiczenia czytania z przewidywaniem
Przed przeczytaniem – zapytaj, o czym może być tekst na podstawie tytułu i ilustracji. - Pisanie wspomagane
– dyktowanie fragmentów (uczeń kopiuje)
– pisanie wspólnie (pedagog pisze część, uczeń dopisuje)
– użycie „burzy mózgów” wokół słownictwa przed zadaniem pisemnym
– zredukowana liczba zdań wymaganych do napisania - Pisanie w formie alternatywnej
– wpisy w tablicach (np. „użyj tych trzech zdań”)
– dyktafony – uczeń opowiada, a potem przepisywanie fragmentów
– rysunek + podpisy jako forma wypowiedzi
3.4 Wsparcie emocjonalno-motywacyjne
- Tworzenie atmosfery bezpieczeństwa: podkreślanie, że błędy to część procesu nauki.
- Wzmocnienia pozytywne – pochwały za każdy postęp komunikacyjny.
- Stopniowe zwiększanie wyzwań, by utrzymać motywację.
- Praca nad strategią radzenia sobie z frustracją: uczniowie z afazją często doświadczają złości, smutku lub wycofania. Pedagogika Specjalna+1
- Integracja z rówieśnikami przez ćwiczenia komunikacyjne w parach lub małych grupach z jasno ustalonymi wskazówkami komunikacyjnymi.
4. Zastosowanie metod na różnych przedmiotach
Poniżej kilka inspiracji, jak adaptować powyższe techniki w konkretnych kontekstach szkolnych.
4.1 Język polski / przedmioty humanistyczne
- Przy omawianiu lektury wykorzystaj fragmenty dialogów, sceny ilustracyjne, mapy myśli, schematy wydarzeń.
- Do redagowania wypowiedzi: uczniowie mogą przygotować „szkielet” komponowania pracy, korzystając z ram wypowiedzi.
- Dyskusje klasowe: przed debatą dać uczniowi czas na przygotowanie notatek, wypunktowanie swoich myśli.
- Streszczenia: poprosić o 2–3 kluczowe zdania zamiast długiego streszczenia.
4.2 Matematyka
- Zadania tekstowe: przeczytać zadanie wspólnie, podkreślić warunki, narysować schemat sytuacyjny.
- Przełożenie problemu na język graficzny: użycie rysunków, strzałek, schematów.
- Mniejsza liczba przykładów, ale z omówieniem krok po kroku.
- Uczeń może „pisać myślami”: najpierw wypowiedzieć rozwiązanie, potem zapisać formułę.
4.3 Nauki ścisłe / przyrodnicze
- Podczas wprowadzania pojęć korzystać z ilustracji, filmów, modeli (np. model DNA).
- Proponować uczniowi wcześniej zapisane słownictwo (lista kluczowych wyrazów) oraz krótkie opisy ilustracji.
- Zadania wymagające opisu: uczeń może najpierw opowiedzieć – pedagog zapisuje – a potem uczeń uzupełnia.
4.4 Zajęcia plastyczne, technika, wychowanie fizyczne
- Te zajęcia mogą być okazją do komunikacji niewerbalnej, wspólnej pracy manualnej.
- Podczas instrukcji ruchowych stosować gesty, demonstracje, schematy ruchu.
- Przy projektach manipulacyjnych (np. budowanie modeli): uczeń może komunikować wybory (np. materiał, kolor) przez karty obrazkowe lub systemy komunikacyjne wspierające.
Reklamy
5. Wyzwania i rekomendacje praktyczne
5.1 Wyzwania
- Różnorodność obrazu afazji – każde dziecko może mieć inny zestaw deficytów, dlatego uniwersalne rozwiązania nie zawsze wystarczą.
- Przemęczenie poznawcze – przy zbyt intensywnej komunikacji uczeń szybko się męczy.
- Asynchroniczne tempo postępów – rozwój w jednym obszarze (np. rozumienie) może wyprzedzać rozwój w innym (wypowiedź).
- Niewiedza/różnice kompetencyjne nauczycieli przedmiotowych – brak świadomości specyfiki afazji może prowadzić do frustracji ucznia.
- Brak ścisłej współpracy z logopedą i rodziną – bez zespołowego podejścia działa się fragmentarycznie.
5.2 Rekomendacje
- Opracowanie indywidualnego planu edukacyjno-terapeutycznego (IPET / plan rewalidacyjny) dostosowanego do mocnych i słabych stron ucznia.
- Organizowanie szkoleń i warsztatów dla zespołu nauczycieli w szkole (świadomość afazji, metody adaptacji).
- Regularne spotkania zespołu (pedagog – logopeda – nauczyciele) w celu monitorowania postępów i wprowadzania korekt.
- Tworzenie bazy wspierających materiałów dydaktycznych (ilustracje, karty obrazkowe, szablony) dostępnej dla wszystkich nauczycieli pracujących z uczniem.
- Wspieranie i edukowanie rodziców (jak wspierać komunikację w domu, jakie strategie stosować).
- Stopniowe zwiększanie wyzwań językowych, ale z uwzględnieniem poczucia sukcesu ucznia.
- Dokumentowanie i analizowanie działań – co działa, a co wymaga zmiany.
- Włączenie technologii wspomagających – aplikacje, systemy AAC – tam, gdzie to potrzebne i możliwe.
👉 Przeczytaj eBook:
6. INDYWIDUALNY PROGRAM EDUKACYJNO-TERAPEUTYCZNY
🧩 IPET – INDYWIDUALNY PROGRAM EDUKACYJNO-TERAPEUTYCZNY
dla ucznia z afazją rozwojową
1. Dane ucznia
- Imię i nazwisko: ……………………………………….
- Klasa / etap edukacyjny: ……………………………………….
- Rodzaj niepełnosprawności: afazja rozwojowa (niedokształcenie mowy o typie afazji)
- Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego nr: ……………………………………….
- Data opracowania IPET: ……………………………………….
- Okres realizacji: ……………………………………….
- Zespół opracowujący IPET:
- pedagog specjalny: ……………………………………….
- logopeda: ……………………………………….
- psycholog: ……………………………………….
- wychowawca: ……………………………………….
- nauczyciele przedmiotowi: ……………………………………….
- rodzice: ……………………………………….
2. Diagnoza funkcjonalna ucznia (na podstawie WOPFU)
| Obszar funkcjonowania | Mocne strony | Trudności / potrzeby |
|---|---|---|
| Komunikacja werbalna i niewerbalna | Rozumie proste polecenia wspierane gestem lub obrazkiem. | Ma trudności w spontanicznym formułowaniu wypowiedzi, ubogie słownictwo, problemy z budową zdań, agramatyzmy. |
| Rozumienie języka | Rozpoznaje znane słowa w kontekście sytuacyjnym. | Trudności w rozumieniu dłuższych wypowiedzi, poleceń złożonych i abstrakcyjnych pojęć. |
| Funkcje poznawcze | Dobra pamięć wzrokowa, wysoka motywacja do działania. | Ograniczona pamięć słuchowa, spowolnione tempo przetwarzania informacji. |
| Emocje i motywacja | Chętnie uczestniczy w zabawie, potrzebuje wsparcia emocjonalnego. | Frustracja w sytuacjach komunikacyjnych, niska pewność siebie. |
| Umiejętności szkolne | Rozpoznaje litery, cyfry, potrafi przepisać wyrazy. | Trudności z czytaniem ze zrozumieniem, pisaniem zdań, redagowaniem tekstów. |
| Kontakty społeczne | Chętnie nawiązuje kontakt z rówieśnikami w formie zabawy. | Często wycofuje się z rozmów, potrzebuje wsparcia w inicjowaniu kontaktu. |
3. Cele ogólne IPET
- Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych ucznia (rozumienie, ekspresja, interakcja).
- Wzmacnianie funkcji poznawczych wspierających rozwój języka (pamięć, uwaga, analiza i synteza wzrokowo-słuchowa).
- Usprawnianie umiejętności czytania i pisania.
- Budowanie pozytywnego obrazu siebie i wzmacnianie motywacji do mówienia.
- Rozwijanie umiejętności społecznych i współpracy w grupie.
- Wdrażanie do samodzielności w komunikowaniu potrzeb i emocji.
4. Cele szczegółowe i działania wspierające
| Obszar | Cele szczegółowe | Działania / metody pracy | Odpowiedzialny |
|---|---|---|---|
| Komunikacja werbalna | Rozbudowa słownika czynnego i biernego. | Ćwiczenia nazw przedmiotów, czynności, emocji; układanie prostych zdań; zabawy słowne; metoda symultaniczno-sekwencyjna. | Logopeda, pedagog specjalny |
| Utrwalanie struktur zdaniowych. | Ćwiczenia „kto? co robi? gdzie?”; historyjki obrazkowe; wspólne budowanie zdań. | Pedagog specjalny | |
| Komunikacja niewerbalna | Wykorzystuje gest, obrazek lub symbol AAC do wyrażania potrzeb. | Nauka korzystania z tablicy komunikacyjnej lub aplikacji AAC; trening alternatywnych form komunikacji. | Pedagog, logopeda |
| Rozumienie języka | Reaguje na krótkie instrukcje i pytania. | Uproszczenie języka, powtarzanie poleceń, wsparcie obrazem, gestem, schematem; weryfikacja zrozumienia. | Wszyscy nauczyciele |
| Czytanie i pisanie | Rozumie prosty tekst wsparty ilustracją. | Czytanie wspólne, układanie podpisów do obrazków, czytanie globalne, pisanie krótkich zdań z pomocą nauczyciela. | Nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej |
| Utrwala litery i sylaby. | Gry literowe, układanie wyrazów z liter ruchomych, ćwiczenia w multisensoryczny sposób. | Pedagog, logopeda | |
| Funkcje poznawcze | Wzmacnia pamięć i uwagę. | Gry planszowe, zadania sekwencyjne, zabawy rytmiczne, ćwiczenia koncentracji. | Pedagog specjalny |
| Emocje i relacje | Rozpoznaje i nazywa podstawowe emocje. | Karty emocji, rozmowy o uczuciach, bajkoterapia, scenki sytuacyjne. | Pedagog specjalny, psycholog |
| Samodzielność i motywacja | Komunikuje potrzeby, prosi o pomoc. | Modelowanie zachowań, wzmocnienia pozytywne, trening komunikacji w codziennych sytuacjach. | Cały zespół |
👉 Przeczytaj: Jak napisać opinię pedagoga specjalnego dotyczącą ucznia z afazją po pierwszym półroczu?
5. Formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej
- Zajęcia logopedyczne – 2 godz./tyg.
- Zajęcia rewalidacyjne (komunikacja i rozwój poznawczy) – 2 godz./tyg.
- Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne – 1 godz./tyg.
- Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne – 1 godz./tyg.
- Konsultacje dla rodziców – raz w miesiącu.
- Wsparcie nauczycieli przedmiotowych przez pedagoga specjalnego (dostosowanie materiałów i sposobu oceniania).
6. Dostosowania wymagań edukacyjnych
- Uproszczony język poleceń.
- Wsparcie wizualne (obrazki, gesty, schematy).
- Wydłużony czas na wykonanie zadań.
- Ograniczona liczba zadań na lekcji.
- Notatki przygotowane przez nauczyciela lub rówieśnika.
- Możliwość odpowiedzi ustnej zamiast pisemnej.
- Ocenianie postępów zamiast wyników końcowych.
- Możliwość korzystania z pomocy dydaktycznych (karty słów, tablica obrazkowa, AAC).
7. Współpraca z rodzicami
- Regularne spotkania informacyjne o postępach dziecka.
- Wspólne ustalenie metod wspierania komunikacji w domu.
- Przekaz materiałów ćwiczeniowych i wskazówek logopedycznych.
- Włączanie rodziców w planowanie zajęć i ewaluację IPET.
8. Ewaluacja i monitorowanie postępów
| Obszar | Kryteria oceny postępów | Narzędzia obserwacji | Częstotliwość |
|---|---|---|---|
| Komunikacja | Liczba i długość wypowiedzi, zrozumienie instrukcji, inicjatywa w rozmowie. | Arkusze obserwacji, nagrania, analiza prób językowych. | Co 3 miesiące |
| Umiejętności szkolne | Czytanie prostych tekstów, pisanie wyrazów, rozumienie treści. | Karty pracy, zeszyt ucznia, próbki pisma. | Co 3 miesiące |
| Funkcje poznawcze | Utrzymanie uwagi, pamięć sekwencyjna, rozumienie relacji przyczynowo-skutkowych. | Gry i testy poznawcze, obserwacja. | Co 6 miesięcy |
| Emocje i relacje | Nazywanie emocji, reagowanie na stres, współpraca w grupie. | Skala zachowań społecznych, wywiady z nauczycielami. | Co 6 miesięcy |
9. Podsumowanie i wnioski zespołu
Uczeń robi systematyczne postępy w rozumieniu i budowaniu wypowiedzi, wymaga jednak dalszego wsparcia w zakresie planowania wypowiedzi i poprawności gramatycznej.
Zaleca się kontynuowanie terapii logopedycznej oraz wdrażanie elementów AAC w codziennej komunikacji.
Konieczna współpraca nauczycieli w zakresie stosowania wspólnego języka komunikacji i dostosowania materiałów dydaktycznych.
✳️ Podpisy zespołu opracowującego IPET:
| Imię i nazwisko | Funkcja | Podpis |
|---|---|---|
| Pedagog specjalny | ||
| Logopeda | ||
| Psycholog | ||
| Wychowawca | ||
| Rodzic | ||
| Dyrektor szkoły |
👉 Przeczytaj: Jak wspierać rozwój mowy u dzieci z afazją? Scenariusze zajęć rewalidacyjnych
Reklamy
Zakończenie
Wsparcie ucznia z afazją w środowisku szkolnym to zadanie wymagające uważności, elastyczności i interdyscyplinarnego podejścia. Pedagog specjalny, jako łącznik między logopedą, nauczycielami przedmiotowymi i rodziną, odgrywa kluczową rolę w adaptacji procesu edukacyjnego do możliwości ucznia.
Gdy praca jest konsekwentna i dobrze dostosowana – nawet poważne trudności w komunikacji nie muszą stać się przeszkodą w zdobywaniu wiedzy, rozwijaniu zainteresowań czy uczestnictwie w życiu szkolnym.
💡 Chcesz więcej materiałów dla nauczycieli i terapeutów?
📘 Zajrzyj do naszych eBooków i Pakietów lekcyjnych – znajdziesz tam gotowe scenariusze zajęć, karty pracy, arkusze i materiały dla ASD, wzory IPET i WOPFU oraz praktyczne poradniki dla pedagogów specjalnych, nauczycieli i rodziców dzieci z autyzmem, afazją i innymi trudnościami komunikacyjnymi.
🔹 Subskrybuj autyzm.life– zyskaj Dostęp Premium oraz subskrypcję od 5 zł miesięcznie
i korzystaj bez ograniczeń.
autyzm.life i neuroróżnorodni 