ABC (Antecedent–Behavior–Consequence) jako format obserwacji + gotowe wzory do WOPFU i oceny
W pracy z uczniem z ASD „trudne zachowania” nie są problemem samym w sobie. Są informacją. Pytanie nie brzmi: „Co jest z nim nie tak?”, ale:
👉 „Jaką funkcję pełni to zachowanie w danym kontekście?”
Ten artykuł to praktyczny przewodnik dla nauczycieli, terapeutów i pedagogów specjalnych, jak opisywać funkcję zachowania w WOPFU, IPET i ocenie opisowej — w sposób neutralny, zgodny z logiką ICF/ICF-CY i bez etykietowania ucznia.
To rozwinięcie podejścia z naszego filarowego przewodnika:
👉 HUB 1: Opis funkcjonowania ucznia w klasie i przedszkolu (SPE) – przewodnik WOPFU/IPET oparty o ICF
Dlaczego „trudne zachowanie” to nie etykieta, lecz sygnał?
W dokumentacji szkolnej wciąż pojawiają się zapisy typu:
- „Uczeń agresywny”
- „Uczeń nie współpracuje”
- „Uczeń manipulacyjny”
- „Uczeń prowokacyjny”
To są etykiety osobowe, nie opisy funkcjonowania.
W modelu ICF nie opisujemy „jaki jest uczeń”, lecz:
- w jakiej sytuacji pojawia się zachowanie,
- jak ono wygląda operacyjnie,
- jaka może być jego funkcja,
- jakie są konsekwencje środowiskowe,
- jakie dostosowania są potrzebne.
ABC – najprostszy i najbardziej użyteczny format obserwacji
Model ABC (Antecedent–Behavior–Consequence) pochodzi z analizy funkcjonalnej zachowania i jest niezwykle przydatny w WOPFU.
A – Antecedent (co było przed?)
- polecenie nauczyciela
- zmiana aktywności
- hałas
- odmowa dostępu do przedmiotu
- interakcja z rówieśnikiem
B – Behavior (co dokładnie zrobił uczeń?)
Opis operacyjny, bez interpretacji:
- podniósł głos
- rzucił zeszytem
- wyszedł spod ławki
- zakrył uszy i schował się pod stołem
C – Consequence (co stało się potem?)
- nauczyciel odroczył zadanie
- uczeń wyszedł z klasy
- rówieśnicy się odsunęli
- otrzymał pomoc dorosłego
👇 Przeczytaj:
Jakie funkcje może pełnić zachowanie?
Najczęściej w ASD zachowanie pełni funkcję:
- 🛑 Unikania/ucieczki (zadanie, hałas, wymagania społeczne)
- 🎯 Uzyskania uwagi (dorosłego, rówieśników)
- 🧩 Regulacji sensorycznej
- 🗣 Komunikacyjną (brak innego sposobu wyrażenia potrzeby)
- 🧠 Redukcji napięcia poznawczego
Jak pisać w WOPFU – język neutralny i funkcjonalny
Zamiast:
❌ „Uczeń jest agresywny i nie radzi sobie z emocjami.”
Napisz:
✅ „W sytuacji zmiany aktywności bez zapowiedzi uczeń podnosi głos i rzuca przedmiotami. Zachowanie prawdopodobnie pełni funkcję unikania nagłej zmiany oraz redukcji napięcia.”
Matryca: obserwacja → wniosek → potrzeba → dostosowanie → cel → wskaźnik
| ETAP | PRZYKŁAD |
|---|---|
| Obserwacja (ABC) | Po poleceniu pracy w grupie uczeń wychodzi spod ławki i zakrywa uszy. |
| Wniosek | Trudność w pracy zespołowej + przeciążenie sensoryczne. |
| Potrzeba | Jasna struktura roli w grupie + regulacja hałasu. |
| Dostosowanie | Mała grupa, słuchawki wygłuszające, karta roli. |
| Cel IPET | Uczeń podejmie pracę w 2-osobowej grupie przez 10 minut. |
| Wskaźnik | 3/4 prób zakończone bez wycofania. |
Gotowe wzory zdań do WOPFU (ASD + trudne zachowania)
🔹 Funkcja unikania
- „Zachowanie pojawia się najczęściej w sytuacjach zwiększonego obciążenia poznawczego i może pełnić funkcję unikania zadania.”
- „W sytuacji presji czasowej uczeń odmawia wykonania polecenia; możliwa funkcja – redukcja napięcia.”
🔹 Funkcja sensoryczna
- „W warunkach hałasu uczeń zasłania uszy i wycofuje się spod stolika; zachowanie może mieć charakter samoregulacyjny.”
🔹 Funkcja komunikacyjna
- „Podnoszenie głosu pojawia się w sytuacji niezrozumienia instrukcji; zachowanie może pełnić funkcję sygnału potrzeby doprecyzowania polecenia.”
🔹 Funkcja uzyskania uwagi
- „Zachowanie intensyfikuje się w momencie skupienia uwagi nauczyciela na innych uczniach.”
👇 Przeczytaj:
Gotowe wzory zdań do oceny efektywności PPP
- „W wyniku wprowadzenia wizualnego planu dnia liczba zachowań unikania zmniejszyła się z 4–5 do 1–2 epizodów dziennie.”
- „Uczeń korzysta z ustalonego sygnału przerwy zamiast reagować wycofaniem.”
- „Zastosowanie karty wyboru ograniczyło zachowania opozycyjne o około 60%.”
Minimalny standard danych w opisie zachowania (WOPFU)
W dokumencie powinno znaleźć się:
✔ opis sytuacji (A)
✔ opis operacyjny zachowania (B)
✔ opis reakcji środowiska (C)
✔ hipoteza funkcji
✔ wskazane dostosowania
✔ wskaźnik monitorowania
Bez tego zapis jest niepełny.
Najczęstsze błędy w dokumentacji
❌ Opisywanie emocji zamiast zachowania
❌ Interpretacja zamiast obserwacji
❌ Brak kontekstu
❌ Brak powiązania z celem IPET
❌ Używanie słów: „złośliwie”, „celowo”, „manipuluje”
Mini-słownik (przydatny w dokumentacji)
AAC – alternatywne i wspomagające sposoby komunikacji
Pragmatyka językowa – użycie języka w kontekście społecznym
Funkcje wykonawcze – planowanie, hamowanie, elastyczność poznawcza
Regulacja sensoryczna – zdolność do przetwarzania bodźców
1-stronicowy szablon opisu funkcjonowania (do wklejenia)
Sytuacja (A):
……………………………………………………………………
Zachowanie (B – opis operacyjny):
……………………………………………………………………
Konsekwencja (C):
……………………………………………………………………
Hipoteza funkcji zachowania:
……………………………………………………………………
Potrzeby ucznia:
……………………………………………………………………
Dostosowania środowiskowe:
……………………………………………………………………
Cel IPET:
……………………………………………………………………
Wskaźnik monitorowania:
……………………………………………………………………
Dlaczego to jest kluczowe w ASD?
W spektrum autyzmu zachowanie bardzo często jest:
- komunikatem,
- strategią regulacyjną,
- reakcją na przeciążenie,
- skutkiem trudności pragmatycznych,
- efektem sztywności poznawczej.
Jeśli opiszemy funkcję — możemy zmienić środowisko.
Jeśli damy etykietę — zamykamy drogę do rozwiązania.
Podsumowanie
Model ABC w dokumentacji WOPFU i IPET:
✔ chroni ucznia przed etykietowaniem
✔ pozwala tworzyć trafne cele
✔ łączy obserwację z dostosowaniem
✔ ułatwia ewaluację PPP
✔ jest zgodny z podejściem ICF/ICF-CY
To profesjonalny standard pracy z uczniem z ASD w 2026 roku.
📎 Powiązane artykuły
- A1. ASD w klasie: opis funkcjonowania krok po kroku
- A2. Zespół Aspergera: profil funkcjonowania bez stygmatyzacji
- Przykładowa ocena opisowa ucznia klasy I, II, III (edukacja wczesnoszkolna) – gotowe wzory + bank zwrotów
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł (teksty z hasztagiem #premium)– ciekawe scenariusze i narzędzia pracy.
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 