ABC, notatka sytuacyjna i skala częstotliwości w praktyce nauczyciela
Cykl: „Uczeń ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SPE)”
W pracy z uczniem ze SPE (Specjalnymi Potrzebami Edukacyjnymi) obserwacja to nie „patrzenie i pamiętanie”.
To narzędzie profesjonalne, które może:
- stanowić podstawę do WOPFU i IPET,
- wspierać rozmowę z rodzicem,
- ułatwiać współpracę zespołu,
- chronić nauczyciela w sytuacjach trudnych,
- mieć realną wartość diagnostyczną.
Problem?
W wielu szkołach notatki wyglądają tak:
„Uczeń był niegrzeczny.”
„Zachowywał się dziwnie.”
„Nie współpracował.”
To zapisy emocjonalne – nie profesjonalne.
W tym artykule pokazuję proste, skuteczne narzędzia obserwacyjne, które możesz wdrożyć od jutra.
👇 Przeczytaj również:
1️⃣ Dlaczego sposób notowania ma znaczenie?
Dobrze prowadzona obserwacja:
✔ oddziela fakty od interpretacji
✔ pokazuje kontekst sytuacji
✔ pozwala zauważyć wzorce
✔ pomaga dobrać skuteczne strategie
✔ jest zgodna z podejściem funkcjonalnym (potrzeby, nie etykiety)
Słaba obserwacja:
❌ ocenia zamiast opisywać
❌ etykietuje
❌ nie zawiera kontekstu
❌ nie pozwala wyciągać wniosków
2️⃣ Narzędzie nr 1 – Model ABC (Antecedent–Behavior–Consequence)
Model ABC pochodzi z analizy zachowania i jest jednym z najbardziej praktycznych narzędzi szkolnych.
🔹 A – Antecedent (co było przed?)
- sytuacja
- polecenie
- zmiana planu
- hałas
- interakcja z rówieśnikiem
🔹 B – Behavior (zachowanie – konkret)
- co uczeń zrobił
- jak długo
- w jakiej formie
🔹 C – Consequence (co było po?)
- reakcja nauczyciela
- reakcja klasy
- efekt (czy zachowanie się utrzymało?)
📌 Przykład słabego zapisu:
„Uczeń wpadł w złość podczas lekcji matematyki.”
📌 Przykład dobrego zapisu ABC:
A: Podczas rozwiązywania zadań tekstowych (5. minuta pracy), po otrzymaniu informacji o poprawce.
B: Uczeń podniósł głos, odsunął zeszyt, odmówił dalszej pracy przez ok. 4 minuty.
C: Po zaproponowaniu podziału zadania na 2 części wrócił do pracy.
👉 Taki zapis pozwala zauważyć: problemem nie jest „złość”, ale moment informacji zwrotnej i typ zadania.
3️⃣ Narzędzie nr 2 – Notatka sytuacyjna (opis funkcjonalny)
To krótsza forma, przydatna w przedszkolu i klasach 1–3.
Schemat:
- data
- sytuacja
- konkretne zachowanie
- reakcja środowiska
- efekt
❌ Słaby zapis:
„Nie chciał współpracować z dziećmi.”
✔ Dobry zapis:
12.02 – Zabawa konstrukcyjna w grupie 4-osobowej.
Uczeń przez 3 minuty obserwował, nie podejmował kontaktu. Po zaproszeniu przez nauczyciela do przydzielenia roli („Ty budujesz dach”) włączył się w aktywność.
👉 Wniosek: trudność w inicjowaniu, nie w samej współpracy.
4️⃣ Narzędzie nr 3 – Skala częstotliwości
Służy do monitorowania postępów i oceny skuteczności wsparcia.
Prosta skala 4-stopniowa:
0 – nie występuje
1 – sporadycznie (1–2 razy w tygodniu)
2 – często (3–4 razy w tygodniu)
3 – codziennie
Można monitorować np.:
- trudności z rozpoczęciem pracy
- impulsywne reakcje
- unikanie odpowiedzi ustnych
- samodzielne zgłaszanie potrzeby przerwy
Przykład zastosowania
Wrzesień – unikanie odpowiedzi ustnej: 3
Listopad – 2
Styczeń – 1
To twarde dane do sprawozdania, a nie ogólne wrażenie.
👇 Przeczytaj również:
5️⃣ Różnica między zapisem „emocjonalnym” a „profesjonalnym”
| Zapis emocjonalny | Zapis profesjonalny |
|---|---|
| „Był agresywny” | „Uderzył ręką w ławkę (1 raz), bez kontaktu z innymi” |
| „Manipuluje” | „Prosi o wyjście w momencie rozpoczęcia pracy pisemnej” |
| „Jest wycofany” | „Nie inicjuje rozmowy; odpowiada po bezpośrednim pytaniu” |
| „Nie radzi sobie” | „Rozwiązuje 3/10 zadań samodzielnie; potrzebuje modelowania” |
6️⃣ Co daje dobra obserwacja zespołowi?
✔ wspólny język
✔ konkretne cele do IPET
✔ możliwość mierzenia postępu
✔ mniej konfliktów z rodzicami
✔ większe poczucie profesjonalizmu
7️⃣ Najczęstsze błędy w obserwacji szkolnej
❌ Opisywanie osobowości zamiast zachowania
❌ Używanie przymiotników zamiast faktów
❌ Brak kontekstu sytuacyjnego
❌ Brak czasu trwania
❌ Brak informacji o reakcji środowiska
8️⃣ Jak notować, żeby miało to wartość diagnostyczną?
Obserwacja ma wartość diagnostyczną, gdy:
- opisuje konkret,
- uwzględnia kontekst,
- pokazuje wzorzec,
- wskazuje czynniki wyzwalające,
- pozwala testować strategie.
Wtedy staje się mostem między szkołą a specjalistą (psychologiem, terapeutą, PPP).
9️⃣ Gotowa mini-checklista dla nauczyciela
Przed zapisaniem notatki zapytaj siebie:
✔ Czy opisałam/em fakt, a nie interpretację?
✔ Czy podałam/em kontekst sytuacyjny?
✔ Czy wskazałam/em reakcję środowiska?
✔ Czy z zapisu wynika możliwa strategia wsparcia?
Jeśli tak – notatka ma wartość.
🔟 Podsumowanie
Dobra obserwacja to:
- mniej emocji,
- więcej danych,
- mniej etykiet,
- więcej funkcjonowania.
Nie chodzi o to, by pisać dużo.
Chodzi o to, by pisać mądrze i użytecznie.
W praktyce edukacyjnej obserwacja nie jest kontrolą ucznia.
Jest narzędziem rozumienia.
A rozumienie to pierwszy krok do skutecznego wsparcia.
👇 Przeczytaj także:
📌 Najczęściej zadawane pytania
Czy nauczyciel może prowadzić obserwację bez zgody rodzica?
Tak – w ramach bieżącej pracy dydaktycznej i wychowawczej. To element obowiązków nauczyciela.
Jak długo prowadzić obserwację?
Minimum 2–4 tygodnie, aby zobaczyć wzorzec, nie pojedyncze zdarzenie.
Czy obserwacja może zastąpić diagnozę?
Nie. Ale może być podstawą do skierowania na diagnozę i wsparcia dokumentacyjnego.
📚 Powiązane materiały – dokumentacja, obserwacja i opis funkcjonowania (SPE)
Jeśli ten artykuł jest dla Ciebie praktyczny, to poniższe wpisy i materiały świetnie domkną temat (SPE → obserwacja → WOPFU/IPET → cele i ewaluacja) (kliknij w link i przewijaj):
🔎 Fundamenty SPE i język funkcjonalny
- Kim jest uczeń ze SPE? – definicja funkcjonalna – potrzeby zamiast etykiet + baza pod pracę zespołu. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- Jak zrobić krótki, rzetelny opis funkcjonowania ucznia ze SPE (format 1 strony) – gotowy układ akapitów + checklista obserwacji. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
🧩 Profile funkcjonowania (gotowe ramy obserwacji)
- A1. ASD w klasie: opis funkcjonowania krok po kroku – obserwacja, sensoryka, relacje + język ICF. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- A2. Zespół Aspergera: profil funkcjonowania bez stygmatyzacji – neutralny opis „co pomaga/co utrudnia” do WOPFU/IPET. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- Mutyzm selektywny: opis funkcjonowania w szkole (mapa mówienia) – czynniki wyzwalające i poziomy komfortu zamiast presji. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- A3. ASD + trudne zachowania: jak opisywać funkcję zachowania w dokumentacji bez etykiet – bardzo blisko ABC (funkcja zachowania, kontekst, reakcja). (autyzm.life i neuroróżnorodni)
🗂️ WOPFU / IPET – wzory, struktury i gotowe przykłady
- WOPFU – arkusz wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania ucznia – baza pod dokumentację i porządkowanie danych z obserwacji. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- Przykłady WOPFU dla ucznia z autyzmem – klasa 1, 3 i 6 – jak wygląda gotowy opis na różnych etapach. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- Jakie informacje powinny znaleźć się w IPET? (krok po kroku) – struktura IPET i powiązanie z WOPFU. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- Formułowanie celów edukacyjnych i terapeutycznych w IPET (krok po kroku) – cele mierzalne, realne, „do wdrożenia”. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- Ewaluacja IPET dla ucznia z autyzmem: WOPFU → IPET → ocena efektywności → wnioski (przykłady) – gotowe wzory zapisów do kopiowania. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
- IPET w praktyce – pełne przykłady (komunikacja, umiejętności społeczne, samoregulacja) – kompletne przykłady segmentów IPET. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
🎯 Dodatkowo: gotowe sformułowania „do wklejenia”
- Ocena opisowa śródroczna (klasa I) – 7 wariantów + bank zwrotów – neutralny język, który pasuje też do notatek i sprawozdań. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł (teksty z hasztagiem #premium)– ciekawe scenariusze i narzędzia pracy. (kliknij i przewijaj)
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 