Autyzm, znany dzisiaj jako spektrum zaburzeń autystycznych (ASD), to złożone zaburzenie neurorozwojowe, które wpływa na sposób, w jaki ludzie postrzegają świat i wchodzą w interakcje społeczne. Jednym z kluczowych aspektów autyzmu, który może znacząco wpłynąć na codzienne życie, jest przebodźcowanie sensoryczne. Zrozumienie tego zjawiska i jego wpływu na osoby w spektrum autyzmu jest kluczowe dla zapewnienia odpowiedniego wsparcia i poprawy jakości ich życia.

Czym jest przebodźcowanie?

Przebodźcowanie to stan, w którym mózg otrzymuje więcej bodźców niż jest w stanie przetworzyć. Bodźce te mogą pochodzić z różnych źródeł, takich jak dźwięki, światło, zapachy, tekstury lub ruchy. U osób z autyzmem, układ nerwowy często reaguje na te bodźce w sposób bardziej intensywny i skomplikowany niż u neurotypowych jednostek.

Jak przebodźcowanie wpływa na osoby z autyzmem?

1. Nadwrażliwość sensoryczna:
   • Dźwięki: Nawet zwykłe dźwięki, takie jak szum klimatyzacji czy odgłos kroków, mogą być dla osoby z autyzmem przytłaczające. Głośne, nagłe dźwięki mogą wywołać silny stres lub reakcje paniki.
   • Światło: Jasne, migające światła, takie jak te w sklepach lub na ulicach, mogą być trudne do zniesienia, powodując ból głowy lub dezorientację.
   • Tekstury: Niektóre materiały i powierzchnie mogą być nie do zniesienia. Na przykład, noszenie określonych tkanin może wywoływać dyskomfort.
2. Reakcje emocjonalne:
   • Lęk i stres: Przebodźcowanie często prowadzi do uczucia przytłoczenia, co może wywoływać silne reakcje emocjonalne, takie jak lęk, stres, a nawet agresję.
   • Zmęczenie: Stałe narażenie na nadmiar bodźców może prowadzić do chronicznego zmęczenia, ponieważ mózg musi pracować ciężej, aby przetworzyć wszystkie informacje.
3. Unikanie sytuacji społecznych:
   • Izolacja: Z powodu trudności z przetwarzaniem bodźców, osoby z ASD mogą unikać miejsc i sytuacji, które są dla nich zbyt stymulujące, co może prowadzić do izolacji społecznej.
   • Problemy komunikacyjne: Przebodźcowanie może także utrudniać komunikację, ponieważ osoba może mieć trudności z koncentracją na rozmowie w hałaśliwym środowisku.

Strategie radzenia sobie z przebodźcowaniem

1. Tworzenie spokojnego otoczenia:
   • Redukcja hałasu: Korzystanie z zatyczek do uszu, słuchawek wyciszających lub białego szumu może pomóc zredukować nadmiar dźwięków.
   • Kontrola oświetlenia: Używanie przyciemnionych świateł, zasłon blackout lub noszenie okularów przeciwsłonecznych w jasnych miejscach może zmniejszyć nadwrażliwość na światło.
2. Planowanie i przewidywanie:
   • Rutyna: Stała rutyna może pomóc w przewidywaniu wydarzeń i redukowaniu niepewności, co może zmniejszyć poziom stresu.
   • Przygotowanie: Informowanie osoby z autyzmem o nadchodzących zmianach lub sytuacjach, które mogą być przebodźcowujące, może pomóc w lepszym zarządzaniu reakcjami.
3. Wsparcie sensoryczne:
   • Przedmioty sensoryczne: Przedmioty takie jak kocyki obciążeniowe, piłeczki antystresowe czy gumki do żucia mogą pomóc w samoregulacji i redukcji stresu.
   • Terapia zajęciowa: Specjaliści w terapii zajęciowej mogą pomóc w rozwijaniu strategii radzenia sobie z nadwrażliwością sensoryczną.
4. Edukacja i świadomość:
   • Szkolenie dla opiekunów i nauczycieli: Edukowanie osób z otoczenia na temat autyzmu i przebodźcowania może prowadzić do bardziej zrozumiałych i wspierających środowisk.
   • Autorefleksja: Osoby z autyzmem mogą korzystać z uczenia się, jak rozpoznawać swoje wyzwalacze i rozwijać osobiste strategie radzenia sobie.

Przebodźcowanie jest kluczowym wyzwaniem dla wielu osób z autyzmem, wpływającym na ich codzienne życie i interakcje społeczne. Zrozumienie tego zjawiska i wdrażanie odpowiednich strategii wsparcia może znacząco poprawić jakość życia osób w spektrum autyzmu. Kluczowe jest tworzenie otoczenia, które jest bardziej przyjazne sensorycznie, edukowanie społeczności oraz rozwijanie indywidualnych strategii radzenia sobie z nadmiarem bodźców. Dzięki temu osoby z autyzmem mogą lepiej funkcjonować i cieszyć się pełnią życia.

Autorka książki Mam ADHD, autyzm i całe spektrum możliwości, Dominika Musiałowska o przebodźcowaniu pisze tak:

„Przebodźcowanie
Jed­nym z wyzwa­la­czy powyż­szych sta­nów jest prze­sty­mu­lo­wa­nie sen­so­ryczne, czyli tzw. prze­bodź­co­wa­nie. Nasz mózg przez cały czas prze­twa­rza bodźce, które do niego docie­rają. Osoby z ADHD i spek­trum auty­zmu robią to ina­czej niż neu­ro­ty­powe i jest to dla nich bar­dziej wyczer­pu­jące, przez co czę­ściej docho­dzi u nich do zabu­rzeń zacho­wa­nia, komu­ni­ka­cji, regu­la­cji emo­cji i samo­po­czu­cia, m.in. opi­sy­wa­nych jako BIMS

Jak unikać przebodźcowania?

• Zadbaj o to, by prze­strzeń, w któ­rej miesz­kasz, była spo­kojna sen­so­rycz­nie. Mini­ma­lizm, sto­no­wane kolory i ogra­ni­cze­nie ilo­ści przed­mio­tów pozwolą zmi­ni­ma­li­zo­wać wiele bodź­ców.
• Wymień żarówki na te o cie­płej bar­wie świa­tła.
• Uni­kaj hałasu. Wyłą­czaj tele­wi­zor, jeśli go nie oglą­dasz, i radio, jeśli go nie słu­chasz.
• Codzien­nie poświęć tro­chę czasu na wyci­sze­nie. Prze­by­waj w cichym pomiesz­cze­niu, nie korzy­staj z tele­fonu ani kom­pu­tera, połóż się, patrz w jeden punkt albo zamknij oczy i głęboko oddy­chaj.
• Znajdź balans. Jeśli na co dzień pra­cu­jesz w miej­scu, gdzie nie masz jak zmi­ni­ma­li­zować bodź­ców (cen­trum han­dlowe, duży biu­ro­wiec, restau­ra­cja itd.), zadbaj o to, by w cza­sie wol­nym było ich jak naj­mniej. Twój mózg potrze­buje odpo­cząć.
• Spa­ce­ruj czę­ściej po par­kach, lasach, polach i innych miej­scach bli­sko natury, z dala od zgiełku.
• Rób to, co cię relak­suje i odpręża – czy­taj książki, słu­chaj muzyki, szy­deł­kuj – zaj­muj się tym, co spra­wia ci przy­jem­ność i cię wyci­sza.
• Zasta­nów się, jakie sytu­acje i miej­sca spra­wiają, że trudno ci zapa­no­wać nad swo­imi emo­cjami i zacho­wa­niem. Kiedy czu­jesz się przy­tło­czona, tra­cisz kon­trolę i wybuchasz? Być może jesteś w sta­nie unik­nąć takich sytu­acji albo je ogra­ni­czyć.

Bada­nia potwier­dzają, że osoby, które są prze­sty­mu­lo­wane sen­so­rycz­nie, dużo szyb­ciej popa­dają w kon­flikty, łatwo pod­dają się impul­som, gorzej radzą sobie ze stre­sem i regulacją emo­cji, a także mają więk­sze pro­blemy z kon­cen­tra­cją. Dodat­kowo czę­ściej doświad­czają obja­wów psy­cho­so­ma­tycz­nych, takich jak bóle głowy i brzu­cha, zmę­cze­nie, drże­nie rąk i poczu­cie roz­bi­cia.

Co zrobić, gdy nadmiar bodźców cię przytłacza?

Idź w ciche i spo­kojne miej­sce. Odłóż tele­fon, wyłącz muzykę. Zamknij oczy i odpo­czy­waj.
Poproś innych, by ci teraz nie prze­szka­dzali, zacho­wali ciszę i dali ci czas.
Odłóż skom­pli­ko­wane zada­nia i trudne roz­mowy na póź­niej. Naj­pierw wróć do stanu równo­wagi.
Połóż się na macie do aku­pre­sury, zrób sobie przy­jemną kąpiel, zapal świeczkę, jeśli to cię relak­suje.
Jeśli potrze­bu­jesz obec­no­ści dru­giej osoby, poproś o nią. Wspar­cie jest kojące. Można sie­dzieć lub leżeć razem w ciszy. Jeśli potrze­bu­jesz pobyć sama, zadbaj o swoją bez­pieczną prze­strzeń.
Nie walcz ze sobą. Potrze­bu­jesz pła­kać? Płacz. Pobądź ze sobą i swo­imi emo­cjami, nawet jeśli nie są przy­jemne. Nie tłum ich, po pro­stu bądź z nimi, zaak­cep­tuj je i przyj­rzyj się im. Nie­długo miną.

Oczy­wi­ście to, co pomaga jed­nej oso­bie, dru­giej może pogor­szyć samo­po­czu­cie. ADHD i ASD to całe spek­trum obja­wów. Każda z nas ina­czej odbiera i prze­twa­rza bodźce i otacza­jący nas świat. Dla mnie dotyk może być kojący, a dla cie­bie – nie­przy­jemny, wręcz bole­sny. Kogoś może relak­so­wać zapach lawendy, a druga osoba może go nie zno­sić. Wybie­raj to, co naj­lep­sze dla cie­bie”.

źródło: D. Musuiałowska, Mam ADHD, autyzm i całe spektrum możliwości i inni