Czym jest teoria umysłu i dlaczego jej diagnoza ma znaczenie kliniczne?
Teoria umysłu (Theory of Mind, ToM) to zdolność rozumienia, że inni ludzie mają odrębne myśli, przekonania, emocje, intencje i perspektywy, które mogą różnić się od naszych własnych. Pojęcie to zostało wprowadzone do psychologii rozwojowej przez badaczy takich jak Simon Baron-Cohen, Alan M. Leslie oraz Uta Frith, którzy analizowali deficyty ToM u dzieci w spektrum autyzmu.
W kontekście klinicznym diagnoza teorii umysłu pozwala:
- różnicować trudności społeczne (ASD vs. ADHD vs. zaburzenia lękowe),
- planować terapię umiejętności społecznych,
- projektować cele do IPET/WOPFU,
- oceniać efektywność interwencji.
Dla terapeutów i nauczycieli ToM nie jest pojęciem teoretycznym — to rdzeń funkcjonowania społecznego dziecka.
Jak diagnozuje się teorię umysłu?
Ocena ToM nie opiera się na jednym teście. To proces wieloetapowy, obejmujący badania eksperymentalne, narzędzia standaryzowane, obserwację kliniczną oraz analizę funkcjonalną zachowania.
1️⃣ Klasyczne testy przekonań fałszywych (False Belief Tasks)
Test Sally–Anne
To najbardziej znany test oceny pierwszego rzędu teorii umysłu. Dziecko obserwuje scenkę, w której jedna postać nie widzi zmiany miejsca przedmiotu.
Pytanie kluczowe:
„Gdzie Sally będzie szukała piłki?”
Poprawna odpowiedź wskazuje na rozumienie, że druga osoba ma fałszywe przekonanie.
👇 Przeczytaj także:
2️⃣ Testy drugiego rzędu przekonań
Badają zdolność rozumienia, że:
„Jan myśli, że Anna myśli…”
Są stosowane głównie u dzieci powyżej 7–8 roku życia i młodzieży.
3️⃣ Reading the Mind in the Eyes Test (RMET)
Test opracowany przez Simon Baron-Cohen polega na rozpoznawaniu stanów mentalnych wyłącznie na podstawie zdjęcia okolic oczu.
Wersje:
- dziecięca,
- młodzieżowa,
- dla dorosłych.
Ocena dotyczy rozpoznawania złożonych emocji (np. podejrzliwy, ironiczny, zawstydzony).
4️⃣ Faux Pas Recognition Test
Test rozpoznawania gaf społecznych.
Badany musi zidentyfikować, czy ktoś powiedział coś niestosownego i dlaczego było to problematyczne.
To narzędzie szczególnie przydatne u młodzieży i dorosłych w spektrum autyzmu.
5️⃣ Narzędzia kliniczne wykorzystywane w Polsce
W praktyce PPP i poradni psychologiczno-pedagogicznych stosuje się:
- elementy testów eksperymentalnych,
- kwestionariusze funkcjonowania społecznego,
- fragmenty narzędzi diagnostycznych takich jak:
🔹 ADOS-2
(Autism Diagnostic Observation Schedule)
🔹 ADI-R
(Autism Diagnostic Interview – Revised)
Choć nie są to czyste testy ToM, zawierają moduły oceniające rozumienie perspektywy społecznej i mentalizację.
Co oceniamy w praktyce klinicznej?
Diagnoza ToM obejmuje kilka poziomów:
| Poziom | Co oceniamy? | Przykład |
|---|---|---|
| Emocjonalny | Rozpoznawanie emocji | „Jak on się czuje?” |
| Poznawczy | Przekonania i myśli | „Co on myśli?” |
| Intencjonalny | Cele i motywacje | „Dlaczego to zrobił?” |
| Pragmatyczny | Ironia, metafora, sarkazm | „Czy mówił serio?” |
Praktyczne zastosowania diagnozy teorii umysłu
1️⃣ Planowanie terapii
Wyniki diagnozy pozwalają dobrać:
- trening umiejętności społecznych (TUS),
- pracę nad narracją społeczną,
- modelowanie sytuacyjne,
- trening rozumienia ironii i metafor.
2️⃣ Tworzenie celów do IPET
Przykład celu SMART:
„Uczeń w 4/5 prób poprawnie określa emocję bohatera historyjki obrazkowej oraz uzasadnia ją jednym argumentem odnoszącym się do kontekstu sytuacyjnego.”
3️⃣ Monitorowanie postępów
Ocena ToM może być powtarzana co 6–12 miesięcy w celu:
- porównania wyników,
- oceny efektywności TUS,
- dokumentacji postępów w PPP.
Diagnoza ToM a różnicowanie zaburzeń
Deficyty teorii umysłu nie są wyłącznie charakterystyczne dla ASD.
Występują także w:
- ADHD (impulsywność interpretacyjna),
- zaburzeniach lękowych (zniekształcenia poznawcze),
- depresji młodzieńczej,
- schizofrenii (zaburzenia mentalizacji).
Dlatego diagnoza musi być wieloaspektowa i interdyscyplinarna.
Najczęstsze błędy w ocenie teorii umysłu
❌ Ocenianie wyłącznie na podstawie jednego testu
❌ Mylenie trudności językowych z deficytem ToM
❌ Brak kontekstu funkcjonalnego
❌ Nieuwzględnianie wieku rozwojowego i poziomu poznawczego
Nowoczesne podejście: mentalizacja zamiast „deficytu”
Współczesne badania odchodzą od narracji „braku teorii umysłu” na rzecz podejścia dynamicznego:
- ToM rozwija się stopniowo,
- może być sytuacyjnie zależna,
- wspieranie kontekstu społecznego poprawia wyniki.
Coraz częściej mówi się o różnicach w stylu przetwarzania społecznego, a nie o stałym deficycie.
👇 Przeczytaj również:
FAQ – Diagnoza teorii umysłu
Czy każde dziecko z autyzmem ma deficyt teorii umysłu?
Nie. Wysokofunkcjonujące osoby mogą zdawać testy ToM poprawnie, ale mieć trudności w spontanicznym użyciu tej wiedzy.
Od jakiego wieku bada się ToM?
Pierwsze testy przekonań fałszywych stosuje się od ok. 4. roku życia.
Czy można „nauczyć” teorii umysłu?
Można rozwijać kompetencje mentalizacyjne poprzez:
- trening narracji,
- analizę historyjek społecznych,
- odgrywanie ról,
- modelowanie sytuacyjne.
Podsumowanie
Diagnoza teorii umysłu to nie tylko narzędzie badawcze — to fundament projektowania wsparcia terapeutycznego i edukacyjnego.
Rzetelna ocena ToM:
✔ pomaga zrozumieć źródło trudności społecznych,
✔ umożliwia precyzyjne cele IPET,
✔ wspiera efektywną terapię,
✔ pozwala dokumentować postępy.
W praktyce klinicznej teoria umysłu jest pomostem między neuropsychologią a codziennym funkcjonowaniem dziecka w klasie, domu i relacjach rówieśniczych.
Jeśli tworzysz dokumentację, prowadzisz TUS lub planujesz diagnozę funkcjonalną — ocena teorii umysłu powinna być jednym z kluczowych elementów Twojej analizy.
📚 Powiązane artykuły: Teoria Umysłu, emocje i kompetencje społeczne (lista dla terapeutów i nauczycieli)
(kliknij w link i przewijaj)
- Teoria Umysłu — czym jest, jak rozwija się u dzieci i dlaczego jest kluczowa w autyzmie?
https://autyzm.life/2025/12/19/teoria-umyslu-czym-jest-jak-rozwija-sie-u-dzieci-i-dlaczego-jest-kluczowa-w-autyzmie/ - Teoria umysłu u osób ze spektrum autyzmu — aktualny stan badań i implikacje dla praktyki
https://autyzm.life/2025/12/11/teoria-umyslu-u-osob-ze-spektrum-autyzmu-aktualny-stan-badan-i-implikacje-dla-praktyki-terapeutycznej-i-edukacyjnej/ - Neurologiczne podstawy teorii umysłu — odkrycia neurobiologii i neuroobrazowania
https://autyzm.life/2026/02/13/%f0%9f%a7%a0-neurologiczne-podstawy-teorii-umyslu-odkrycia-neurobiologii-i-neuroobrazowania/ - Jak uczyć dzieci z autyzmem „czytania umysłu” — 5 kroków do skutecznej nauki
https://autyzm.life/2024/06/06/jak-uczyc-dzieci-z-autyzmem-czytania-umyslu-5-krokow-do-skutecznej-nauki/ - Teoria umysłu – trening (starszy, ale nadal przydatny w praktyce)
https://autyzm.life/2019/02/08/teoria-umyslu-trening/ - Rozpoznawanie emocji: techniki i ćwiczenia wspomagające dzieci z autyzmem
https://autyzm.life/2024/03/22/rozpoznawanie-emocji-techniki-i-cwiczenia-wspomagajace-dzieci-z-autyzmem/ - Nauka emocji u dzieci z autyzmem — praktyczne ćwiczenia krok po kroku
https://autyzm.life/2024/05/29/nauka-emocji-u-dzieci-z-autyzmem-praktyczne-cwiczenia-krok-po-kroku/ - Czy dzieci z autyzmem mogą rozwijać empatię? Jak ich tego uczyć
https://autyzm.life/2024/12/10/czy-dzieci-z-autyzmem-moga-rozwijac-empatie-jak-ich-tego-uczyc/ - Trening umiejętności społecznych dla dzieci z autyzmem — skuteczne metody i ćwiczenia (TUS)
https://autyzm.life/2025/02/01/trening-umiejetnosci-spolecznych-dla-dzieci-z-autyzmem-skuteczne-metody-i-cwiczenia/ - PECS: skuteczna metoda komunikacji dla osób z autyzmem
https://autyzm.life/2024/09/30/picture-exchange-communication-system-pecs-skuteczna-metoda-komunikacji-dla-osob-z-autyzmem/
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł (teksty z hasztagiem #premium)– ciekawe scenariusze i narzędzia pracy. (kliknij i przewijaj)
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 