Checklista obserwacji + gotowy układ akapitów + bank zwrotów
Cykl: „Uczeń ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SPE)”
Dlaczego opis funkcjonowania ucznia ze SPE jest tak ważny?
Krótki, rzetelny opis funkcjonowania ucznia ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SPE) to fundament:
- tworzenia IPET,
- opracowania WOPFU,
- planowania pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
- ewaluacji wsparcia,
- komunikacji z rodzicami i zespołem specjalistów,
- dokumentacji do poradni psychologiczno-pedagogicznej.
W praktyce szkolnej najczęściej brakuje czasu. Dlatego potrzebny jest format jednej strony – konkretny, funkcjonalny, oparty na obserwacji, a nie na etykietach.
Artykuł ma charakter uniwersalny – sprawdzi się przy różnych SPE: ASD, ADHD, afazji, mutyzmie wybiórczym, niepełnosprawności intelektualnej, dysleksji.
1. Co mówi prawo i praktyka?
Opis funkcjonowania ucznia powinien:
- opierać się na wielospecjalistycznej ocenie funkcjonowania (WOPFU),
- uwzględniać mocne strony i trudności,
- odnosić się do funkcjonowania edukacyjnego i społecznego,
- wskazywać potrzeby i kierunki wsparcia.
Nie opisujemy „jaki uczeń jest”, lecz jak funkcjonuje w określonych warunkach.
2. Zasady dobrego opisu (naukowo i praktycznie)
✔ 1. Obserwacja zamiast opinii
Zamiast:
„Uczeń jest leniwy.”
Piszemy:
„Uczeń rozpoczyna pracę po 5–7 minutach od podania polecenia i wymaga dodatkowej zachęty werbalnej.”
✔ 2. Kontekst sytuacyjny
Opisujemy:
- kiedy trudność występuje,
- przy jakim typie zadania,
- w jakiej relacji społecznej.
✔ 3. Mocne strony są obowiązkowe
Badania nad edukacją włączającą pokazują, że podejście oparte na zasobach zwiększa skuteczność wsparcia i motywację ucznia.
✔ 4. Konkret i mierzalność
- częstotliwość (np. „3–4 razy w tygodniu”),
- czas trwania („utrzymuje koncentrację 10 minut”),
- poziom wsparcia („po przypomnieniu wizualnym”).
3. Checklista obserwacji – co sprawdzić?
Możesz wykorzystać poniższą checklistę jako punkt wyjścia do opisu 1-stronicowego.
🧠 1. Funkcjonowanie poznawcze
- tempo pracy
- koncentracja uwagi
- rozumienie poleceń
- pamięć operacyjna
- generalizacja wiedzy
- myślenie przyczynowo-skutkowe
🗣 2. Komunikacja
- rozumienie języka
- ekspresja werbalna
- komunikacja alternatywna (jeśli dotyczy)
- inicjowanie kontaktu
🤝 3. Funkcjonowanie społeczne
- relacje rówieśnicze
- reakcja na krytykę
- współpraca w grupie
- rozumienie norm społecznych
🎯 4. Regulacja emocji i zachowanie
- reakcje na frustrację
- strategie radzenia sobie
- wyzwalacze trudnych zachowań
- potrzeba wsparcia dorosłego
✏ 5. Umiejętności szkolne
- czytanie
- pisanie
- matematyka
- organizacja pracy
🧩 6. Samodzielność
- organizacja materiałów
- planowanie pracy
- kończenie zadań
👇 Przeczytaj:
4. Gotowy układ 1 strony – struktura akapitów
Możesz skopiować ten układ do Worda i uzupełnić.
🔹 AKAPIT 1 – WPROWADZENIE (3–4 zdania)
- Klasa / etap edukacyjny
- Kontekst (szkoła/przedszkole)
- Informacja o podstawie wsparcia (orzeczenie/opinia/PPP)
Przykład:
Uczeń klasy IV szkoły podstawowej. Obj ęty pomocą psychologiczno-pedagogiczną na podstawie opinii PPP. Wsparcie realizowane w formie zajęć korekcyjno-kompensacyjnych oraz dostosowań edukacyjnych.
🔹 AKAPIT 2 – MOCNE STRONY
- zainteresowania
- potencjał poznawczy
- obszary samodzielności
- sytuacje sukcesu
🔹 AKAPIT 3 – OBSZARY TRUDNOŚCI (opis funkcjonalny)
Podział na:
- poznawcze
- społeczne
- emocjonalne
- edukacyjne
Opis bez ocen – tylko obserwacja.
🔹 AKAPIT 4 – POTRZEBY EDUKACYJNE
- jakiego wsparcia wymaga?
- jakie dostosowania są skuteczne?
- czego unikać?
🔹 AKAPIT 5 – WNIOSKI DO PRACY
Krótko:
- 2–4 kierunki działań
- forma monitorowania
👇 Przeczytaj:
5. Bank zwrotów – gotowe zdania do wykorzystania
🔹 Mocne strony
- „Uczeń wykazuje duże zainteresowanie…”
- „W sytuacjach indywidualnych osiąga lepsze wyniki…”
- „Po zastosowaniu wsparcia wizualnego pracuje samodzielnie…”
🔹 Trudności poznawcze
- „Wymaga dodatkowego czasu na przetworzenie informacji.”
- „Ma trudność z planowaniem wieloetapowych zadań.”
- „Potrzebuje podziału polecenia na krótkie komunikaty.”
🔹 Funkcjonowanie społeczne
- „W sytuacjach konfliktowych reaguje wycofaniem.”
- „Nie inicjuje spontanicznie kontaktów rówieśniczych.”
- „Preferuje pracę indywidualną.”
🔹 Regulacja emocji
- „W sytuacjach przeciążenia sensorycznego wymaga przerwy.”
- „Trudność nasila się przy zmianie planu dnia.”
🔹 Wnioski
- „Rekomenduje się kontynuację wsparcia w zakresie…”
- „Zaleca się stosowanie struktury wizualnej.”
- „Wskazane jest monitorowanie postępów co 2 miesiące.”
6. Czego unikać w opisie?
❌ etykietowania („jest agresywny”)
❌ diagnozowania bez uprawnień
❌ ogólników („ma trudności w nauce”)
❌ kopiowania opinii PPP bez obserwacji własnej
7. Najczęstsze błędy nauczycieli
- Opis wyłącznie trudności.
- Brak mierzalnych danych.
- Brak powiązania z IPET.
- Brak wskazania skutecznych strategii.
👇 Przeczytaj:
8. Mini-wzór 1-stronicowy (skrócona wersja do wypełnienia)
Uczeń:
Klasa:
Podstawa wsparcia:
Mocne strony:
Funkcjonowanie poznawcze:
Komunikacja:
Relacje społeczne:
Regulacja emocji:
Umiejętności szkolne:
Potrzeby i dostosowania:
Wnioski do pracy:
9. Dlaczego ten format działa?
✔ jest zgodny z podejściem funkcjonalnym (nie etykietującym),
✔ łatwy do wykorzystania przy IPET i WOPFU,
✔ czytelny dla rodziców,
✔ umożliwia ewaluację,
✔ oszczędza czas zespołu.
📄 Mini-wzór opisu funkcjonowania ucznia ze SPE
🔹 Przykład: uczeń z afazją (DLD)
Uczeń: K.
Klasa: II szkoły podstawowej
Podstawa wsparcia: Opinia PPP – afazja rozwojowa (DLD). Uczeń objęty pomocą psychologiczno-pedagogiczną w formie zajęć logopedycznych i korekcyjno-kompensacyjnych.
🟢 Mocne strony
Uczeń wykazuje duże zainteresowanie zadaniami praktycznymi i aktywnościami ruchowymi. Chętnie uczestniczy w zajęciach matematycznych, szczególnie w zadaniach manipulacyjnych i pracy na konkretach. W sytuacjach niewymagających dłuższych wypowiedzi ustnych pracuje samodzielnie i z zaangażowaniem. Dobrze reaguje na wsparcie wizualne (piktogramy, schematy, ilustracje). Jest empatyczny wobec rówieśników i przestrzega ustalonych zasad klasy.
🧠 Funkcjonowanie poznawcze
Uczeń rozumie polecenia krótkie, jednoetapowe. W przypadku poleceń złożonych wymaga ich podziału na krótsze komunikaty. Tempo przetwarzania informacji werbalnych jest obniżone – potrzebuje dodatkowego czasu na odpowiedź. Lepiej funkcjonuje przy wsparciu wizualnym oraz modelowaniu zadania przez nauczyciela.
🗣 Komunikacja
Uczeń ma trudności z budowaniem dłuższych wypowiedzi ustnych. Wypowiedzi są skrócone, czasem niepełne gramatycznie. Pojawiają się trudności w doborze właściwego słownictwa oraz w odtwarzaniu sekwencji słownej. Rozumienie tekstów czytanych jest adekwatne przy wsparciu ilustracji i parafrazie treści. W sytuacjach stresowych może wycofywać się z aktywności wymagających wypowiedzi na forum klasy.
🤝 Relacje społeczne
Uczeń utrzymuje poprawne relacje z rówieśnikami. W zabawie spontanicznej funkcjonuje adekwatnie, jednak rzadziej inicjuje rozmowy werbalne. W sytuacjach wymagających negocjacji może mieć trudność z precyzyjnym wyrażeniem swoich potrzeb.
🎯 Regulacja emocji
W sytuacjach niepowodzenia językowego (np. brak słowa, trudność w odpowiedzi) może pojawić się frustracja i wycofanie. Po wsparciu nauczyciela oraz umożliwieniu odpowiedzi w alternatywnej formie (np. wskazanie, wybór spośród opcji) wraca do zadania.
✏ Umiejętności szkolne
Czytanie na poziomie adekwatnym do wieku przy wsparciu ćwiczeń fonologicznych. Pisanie – pojawiają się błędy wynikające z trudności językowych (opuszczanie końcówek, uproszczenia składni). W matematyce funkcjonuje na poziomie zgodnym z wymaganiami programowymi, szczególnie w zadaniach praktycznych.
🧩 Potrzeby i dostosowania
- Podział poleceń na krótkie komunikaty.
- Wydłużony czas na odpowiedź ustną i pisemną.
- Możliwość odpowiedzi alternatywnej (wskazanie, wybór, schemat).
- Wsparcie wizualne (mapy myśli, ilustracje, plan lekcji).
- Ograniczenie presji wypowiedzi na forum klasy.
- Wzmacnianie pozytywne za próby komunikacji.
📌 Wnioski do pracy
Rekomenduje się kontynuację wsparcia logopedycznego oraz systematyczne stosowanie dostosowań językowych w edukacji wczesnoszkolnej. Wskazane monitorowanie postępów w zakresie budowania wypowiedzi i rozumienia poleceń co 2 miesiące. Zaleca się stałą współpracę z rodzicami w zakresie utrwalania ćwiczeń językowych w domu.
🎯 Dlaczego ten przykład jest poprawny?
✔ opisuje funkcjonowanie, nie diagnozę
✔ zawiera mocne strony
✔ pokazuje konkretne trudności w kontekście sytuacyjnym
✔ wskazuje dostosowania
✔ kończy się wnioskami do pracy
10. Podsumowanie
Krótki, rzetelny opis funkcjonowania ucznia ze SPE to:
- 1 strona,
- konkret zamiast opinii,
- mocne strony + trudności,
- potrzeby i wnioski,
- język funkcjonalny.
To narzędzie, które porządkuje pracę zespołu i realnie wpływa na jakość wsparcia.
👇 Przeczytaj:
🔎 Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy opis musi być bardzo długi?
Nie. Lepiej 1 strona konkretu niż 5 stron ogólników.
Czy mogę używać diagnozy medycznej?
Tak – jeśli jest zawarta w dokumentacji. Nie należy jednak samodzielnie diagnozować.
Czy opis zmienia się w ciągu roku?
Tak. Powinien być aktualizowany przy ewaluacji IPET.
Czy opis musi zawierać mocne strony?
Tak – to obowiązkowy element rzetelnej dokumentacji.
Jeśli tworzysz dokumentację IPET, WOPFU lub opis do PPP – ten format pozwoli Ci pracować szybciej i bardziej profesjonalnie.
📌 Przykłady i narzędzia do opisów funkcjonowania – zasoby
(kliknij w link i przewijaj)
📎 Opis funkcjonowania w kontekście ASD – krok po kroku
👉 A1. ASD w klasie: opis funkcjonowania krok po kroku
Kompletny przewodnik obserwacyjny oparty o podejście ICF, z podziałem na kluczowe domeny funkcjonowania i gotowymi fragmentami do kopii.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
📎 Profil funkcjonowania bez stygmatyzacji (Asperger)
👉 A2. Zespół Aspergera: profil funkcjonowania bez stygmatyzacji
Przykłady „dobrych sformułowań” – alternatywy dla oceniających etykiet, gotowe do wykorzystania w IPET/WOPFU i opisach.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
📎 Trudne zachowania – jak opisać funkcję, nie etykietę
👉 A3. ASD + trudne zachowania: jak opisywać funkcję zachowania w dokumentacji (bez „etykiet”)
Format obserwacji ABC (Antecedent–Behavior–Consequence) oraz przykłady neutralnych sformułowań do opisów zachowań.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
📎 Oceny opisowe – przykłady uczniów z różnymi SPE
👉 Przykładowa ocena opisowa a SPE – gotowe sformułowania dla ASD, ADHD, dysleksji, mutyzmu, afazji
Bank uniwersalnych zwrotów i gotowych zdań, które można adaptować w opisie funkcjonowania ucznia.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
📎 Ocena opisowa – konkretne przykłady z praktyki
👉 Ocena opisowa ucznia ze spektrum autyzmu (przykłady)
Konkretne przykładowe oceny opisowe z różnymi profilami trudności – dobre wzory do adaptacji.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
📎 Ocena opisowa ucznia z niepełnosprawnością intelektualną
👉 Ocena opisowa ucznia z umiarkowaną niepełnosprawnością intelektualną – wzór opisu funkcjonowania
Warto zainteresować się także opisami funkcjonowania uczniów z innymi formami SPE – aby porównywać język i strukturę.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
📎 Oceny opisowe – kontekst roczny/końcowy
👉 Przykładowa ocena roczna / końcowa kl. I–III (z checklistą)
Dobry przykład opisu końcowego, z wnioskami i językiem wspierającym rozwój, przydatny przy ewaluacji opisów funkcjonowania.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
👇 Przeczytaj:
🧠 Warto wiedzieć
- Kategoria Uczeń ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SPE) na autyzm.life zbiera artykuły o ocenach opisowych, IPET-ach, WOPFU i opisach funkcjonowania uczniów z różnymi SPE.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
- Część artykułów zawiera gotowe zdania i sformułowania do kopiowania w dokumentach szkolnych.(autyzm.life i neuroróżnorodni)
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł (teksty z hasztagiem #premium)– ciekawe scenariusze i narzędzia pracy.
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 