Mapa mówienia („talking map”), poziomy komfortu i czynniki wyzwalające – format do WOPFU/IPET
Mutyzm selektywny w szkole nie polega na „braku mówienia”, lecz na nierównym dostępie do mowy w zależności od kontekstu. Uczeń może swobodnie rozmawiać w domu, a w klasie – milczeć. Może szeptać do jednej osoby, a przy całej grupie „zamierać”. Dlatego w dokumentacji (WOPFU/IPET) nie opisujemy „czy mówi”, tylko: gdzie, do kogo, jakim głosem i w jakich warunkach mówi.
Ten artykuł daje Ci gotowy szkolny format:
- „Talking map” – mapa mówienia,
- „Stages of confident speaking” – poziomy komfortu,
- Lista czynników wyzwalających i ochronnych,
- Gotowe sformułowania do wklejenia do opisu funkcjonowania (język ICF).
1. Czym jest mutyzm selektywny w ujęciu funkcjonalnym (ICF)
Mutyzm selektywny (MS) to zaburzenie lękowe, w którym dziecko nie mówi w wybranych sytuacjach społecznych, mimo że ma prawidłowe kompetencje językowe. W ujęciu ICF/ICF-CY opisujemy:
- Funkcje ciała (b) – reakcje lękowe, napięcie, blokada głosu
- Aktywność (d) – trudność w inicjowaniu i podtrzymaniu komunikacji ustnej
- Uczestnictwo (d) – ograniczony udział w dyskusjach, odpowiedziach ustnych
- Czynniki środowiskowe (e) – presja oceny, wielkość grupy, styl komunikacji nauczyciela
- Czynniki osobiste – temperament, wrażliwość sensoryczna, wcześniejsze doświadczenia
W dokumentacji nie piszemy:
❌ „Uczeń nie mówi na lekcjach.”
Zamiast tego:
✅ „W sytuacjach ekspozycji społecznej (odpowiedź przy całej klasie) uczeń nie podejmuje komunikacji werbalnej; w relacji 1:1 z nauczycielem podejmuje komunikację szeptem.”
2. „Talking Map” – mapa mówienia w szkole
To kluczowe narzędzie do opisu funkcjonowania ucznia z MS.
Co wpisywać?
1️⃣ Gdzie mówi?
- sala lekcyjna (mała grupa / cała klasa)
- świetlica
- korytarz
- biblioteka
- gabinet pedagoga/psychologa
- zajęcia dodatkowe
- wycieczki
2️⃣ Do kogo mówi?
- wychowawca
- nauczyciel przedmiotowy
- pedagog/psycholog
- koleżanka/kolega (1 osoba)
- grupa 2–3 osoby
- cała klasa
- obce osoby
3️⃣ Jakim głosem?
- brak mowy
- szept
- cichy głos
- głos słyszalny dla 1–2 osób
- głos normalny
- spontaniczna mowa
4️⃣ W jakich warunkach?
- brak oceny
- brak presji czasu
- pytanie zamknięte
- możliwość wskazania zamiast odpowiedzi
- wcześniejsze uprzedzenie
- znany schemat
- bez kontaktu wzrokowego
- w ruchu (np. podczas spaceru)
Przykład tabeli do WOPFU
| Kontekst | Do kogo | Forma mowy | Warunki sprzyjające |
|---|---|---|---|
| Gabinet pedagoga | Pedagog | Głos normalny | Relacja 1:1, brak presji |
| Sala lekcyjna | Wychowawca | Szept | Mała grupa, pytanie zamknięte |
| Sala lekcyjna | Cała klasa | Brak mowy | Odpowiedź przy tablicy |
| Świetlica | 1 koleżanka | Cichy głos | Swobodna zabawa |
👇 Przeczytaj:
3. „Stages of Confident Speaking” – poziomy komfortu mówienia
Zamiast „mówi / nie mówi” opisujemy ciągłość rozwoju.
🔵 Poziom 0 – komunikacja niewerbalna
- kiwanie głową
- wskazywanie
- pisanie
- gesty
🟢 Poziom 1 – szept do 1 osoby
- odpowiedzi krótkie
- inicjatywa minimalna
🟡 Poziom 2 – cichy głos w małej grupie
- odpowiedzi przy ławce
- czytanie fragmentu tekstu
🟠 Poziom 3 – głos słyszalny dla klasy
- odpowiedź z miejsca
- prezentacja w duecie
🔴 Poziom 4 – spontaniczna mowa publiczna
- odpowiedź przy tablicy
- prezentacja samodzielna
W IPET można wpisać:
„Celem semestralnym jest przejście z poziomu 1 do poziomu 2 w sytuacjach edukacyjnych (mała grupa, pytania zamknięte).”
4. Czynniki wyzwalające i ochronne
Najczęstsze czynniki wyzwalające (trigger)
- nagłe wezwanie do odpowiedzi
- odpowiedź przy tablicy
- kontakt wzrokowy całej klasy
- presja czasu
- ocena
- obecność nowych osób
- hałas
- kamera / nagrywanie
Czynniki ochronne
- uprzedzenie wcześniej o pytaniu
- możliwość wyboru formy odpowiedzi
- pytania zamknięte
- odpowiedź w parze
- brak publicznego komentowania
- stały rytuał lekcji
- spokojny ton nauczyciela
5. Minimalny standard danych do opisu funkcjonowania
W opisie WOPFU/IPET powinny znaleźć się:
- Gdzie uczeń mówi / nie mówi
- Do kogo mówi
- Jaki jest poziom głosu
- Jak reaguje na ekspozycję społeczną
- Jakie warunki zwiększają prawdopodobieństwo mowy
- Jakie sytuacje wywołują blokadę
- Jaki jest poziom rozumienia mowy
- Jakie formy alternatywne komunikacji stosuje
👇 Czytaj także:
6. Gotowe zapisy do dokumentacji (język funkcjonalny)
🔹 Opis funkcjonowania
„Uczeń posiada adekwatne kompetencje językowe, jednak w sytuacjach ekspozycji społecznej (odpowiedzi przy całej klasie) nie podejmuje komunikacji werbalnej. W relacji 1:1 z pedagogiem szkolnym komunikuje się głosem normalnym. W małej grupie (2–3 osoby) podejmuje komunikację szeptem.”
🔹 Wnioski
„Trudności mają charakter sytuacyjny i są związane z nasilonym lękiem społecznym.”
🔹 Potrzeby
„Stopniowanie ekspozycji, przewidywalność, brak presji oceny, możliwość alternatywnej formy odpowiedzi.”
🔹 Dostosowania
- odpowiedzi pisemne zamiast ustnych
- możliwość odpowiedzi w parze
- uprzedzenie o pytaniu
- brak wywoływania „z zaskoczenia”
🔹 Wskaźniki postępu
- liczba sytuacji, w których uczeń użył głosu
- zmiana poziomu komfortu (z 1 na 2)
- redukcja czasu potrzebnego na odpowiedź
7. Najczęstsze błędy w opisie mutyzmu selektywnego
❌ „Uczeń odmawia mówienia.”
❌ „Uczeń jest nieśmiały.”
❌ „Uczeń nie współpracuje.”
Zamiast tego:
✅ „Uczeń w sytuacjach wysokiej ekspozycji społecznej nie podejmuje komunikacji werbalnej z powodu reakcji lękowej.”
8. 1-stronicowy szablon do wklejenia
Profil funkcjonowania ucznia z mutyzmem selektywnym
- Kompetencje językowe: adekwatne do wieku
- Mapa mówienia: (gdzie / do kogo / jakim głosem)
- Poziom komfortu: (0–4)
- Czynniki wyzwalające: …
- Czynniki ochronne: …
- Aktualne potrzeby: …
- Dostosowania: …
- Cel semestralny: …
- Wskaźnik: …
Podsumowanie
Mutyzm selektywny w dokumentacji szkolnej wymaga mapy mówienia, a nie etykiety. Kiedy zaczynamy opisywać kontekst, poziom komfortu i czynniki wyzwalające – przestajemy widzieć „milczenie”, a zaczynamy widzieć warunki, w których mowa jest możliwa.
To zmienia sposób planowania wsparcia.
Z przymusu → w kierunku bezpieczeństwa.
Z presji → w kierunku stopniowania.
Z etykiety → w stronę funkcjonalnej analizy.
Powiązane artykuły i zasoby na autyzm.life (dla nauczycieli, terapeutów i rodziców)
(kliknij w link i przewijaj)
🔹 📘 Scenariusz zajęć rewalidacyjnych dla dziecka z mutyzmem selektywnym – praktyczne pomysły i techniki pracy z uczniem, który milknie w sytuacjach społecznych, mimo posiadania kompetencji językowych. Scenariusz zajęć rewalidacyjnych dla dziecka z mutyzmem selektywnym
🔹 📝 Przykładowa ocena opisowa a SPE – mutyzm selektywny i komunikacja – gotowe sformułowania do IPET/WOPFU dla ucznia z trudnościami komunikacyjnymi. (autyzm.life i neuroróżnorodni)
🔹 📊 Przykładowy IPET z WOPFU dla ucznia ze spektrum autyzmu – jak opisać funkcjonowanie, cele i wskaźniki postępu ucznia z trudnościami komunikacyjnymi i zachowaniami trudnymi. Przykładowy IPET z WOPFU dla ucznia ze spektrum autyzmu
🔹 🧠 PECS, AAC czy gesty? Przewodnik po komunikacji alternatywnej – kiedy i jak wspierać komunikację niewerbalną lub multimodalną u dzieci, które mają trudności z mową. PECS, AAC czy gesty? Przewodnik po komunikacji alternatywnej
🔹 🤝 Teoria Umysłu – kluczowa kompetencja społeczno-poznawcza – jak rozumienie perspektyw wpływa na komunikację i relacje społeczne u dzieci ze spektrum autyzmu. Teoria Umysłu — czym jest i dlaczego jest kluczowa w autyzmie
🔹 🧠 Emocje u dziecka z autyzmem – od czego zacząć? – przewodnik po emocjach, które wpływają na komunikację i zachowania w codziennych sytuacjach szkolnych. Emocje u dziecka z autyzmem — od czego zacząć?
🔹 😠 Wybuchy złości i frustracji – jak reagować z empatią? – wsparcie emocjonalne i strategie pracy, które mogą też pomóc uczniom z trudnościami komunikacyjnymi. Wybuchy złości i frustracji u dzieci z ASD – jak reagować z empatią?
💎 Subskrybuj
👉 Zajrzyj do artykułów, scenariuszy rewalidacyjnych i terapeutycznych na autyzm.life i neuroróżnorodni
📘 Sprawdź też eBooki i Pakiety lekcyjne (są formą wydłużonego wpisu i otwierają się na stronie) oraz Arkusze i scenariusze rewalidacyjne wspierające rozwój emocji i komunikacji i wiele innych, nowych narzędzi do pracy w górnych zakładkach strony oraz aktualnych wpisach publikowanych codziennie.
💎 Subskrypcja 5 zł / Premium 10 zł (teksty z hasztagiem #premium)– ciekawe scenariusze i narzędzia pracy. (kliknij i przewijaj)
👇 Przeczytaj:
autyzm.life i neuroróżnorodni 