Reklamy

Praca na stanowisku pedagoga szkolnego od kilkunastu lat pozwala mi obserwować uczniów od pierwszych klas szkoły podstawowej do etapu gimnazjum, a aktualnie do ukończenia ósmej klasy. Siłą rzeczy częściej spotykam się z dziećmi, które przeżywają różnego rodzaju trudności lub pracuję z klasami, które są określane jako trudne. Zazwyczaj są to problemy emocjonalne dotyczące relacji, zbytniego pobudzenia, trudności z samokontrolą, niezdolnością skupienia uwagi na jednym zadaniu.

Obserwując te dzieci, zadaję sobie pytanie, co sprawia, że część z nich potrafi przezwyciężyć trudności i dobrze odnaleźć się w rzeczywistości szkolnej.
Uważam, że ogromne znaczenie ma samopoznanie. Świadomość własnych emocji, przemyśleń i reakcji jest podstawą do samodzielnego modyfikowania zachowań oraz wzmocnienia odporności emocjonalnej. Na przykład nazwanie emocji takich jak lęk lub złość powoduje łagodzenie ich. Odróżnianie emocji od zachowania daje możliwość samokontroli, a jednocześnie pozwala na ich akceptację.
Rozwiązanie zwykłego zadania matematycznego wymaga odporności emocjonalnej, samokontroli i skupienia uwagi. Zanim dziecko znajdzie rozwiązanie problemu, czuje frustrację (czasami ledwo dostrzegalną) i jeżeli ulegnie impulsowi, to porzuci pracę, nie wykorzystując własnych zdolności intelektualnych.
Przykładem znaczenia świadomości siebie w relacjach jest doświadczenie złości. Żeby nie zareagować impulsywnie, dziecko musi być świadome np. zaciśniętych pięści. To pozwala na policzenie oddechów, wycofanie się z sytuacji, zwrócenie się z prośbą o pomoc do osoby dorosłej itp.
W artykule przedstawię, jak można rozwijać zdolność metapoznania u dzieci (czyli świadomości własnych myśli i emocji) poprzez ćwiczenia uważności.

Reklamy

Co to jest uważność (ang. mindfulness)?

Uważność to świadomość doznań zmysłowych oraz emocji, myśli i odczuć fizycznych, które pojawiają się w bieżącej ­chwili. Towarzyszy jej postawa akceptacji, która pozwala raczej być świadomym np. emocji, niż je osądzać.
Na całym świecie opracowywane są programy psychoedukacyjne zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci, oparte na koncepcji uważności. Poprzez proste ćwiczenia medytacyjne uczą one rozpoznawać własne reakcje, rozumieć je u siebie i innych, ale również (a może przede wszystkim) je akceptować. Dzięki temu w naturalny sposób łagodzą się trudne emocje.
Programy dla dzieci różnią się od treningu dla dorosłych dynamiką i rodzajem ćwiczeń, ale ich struktura i sens jest podobna. Wykorzystujemy krótkie ćwiczenia medytacyjne, ćwiczenia relaksacyjne, ćwiczenia dramy, zabawy, elementy zajęć socjoterapeutycznych, bajki.
Najbardziej znane programy dla dzieci to brytyjski „.b” (dot be) stworzony przez Mindfulness in Schools Project, MindUp stworzony przez The Hown Foundation czy też „Uwaga, to działa” Metoda Eline Snel. Każdy z tych programów ma wyraźną strukturę, określoną liczbę spotkań. Każde spotkanie jest poświęcone innemu tematowi i w ich trakcie pojawiają się ćwiczenia oparte na praktykach medytacyjnych. Są również dostosowane do wieku uczestników.
Cykl zajęć ma zazwyczaj podobną strukturę:

  1. Początkowe spotkania służą trenowaniu uwagi, oswajaniu się z własnymi reakcjami, zdolności uspokajania się, odkrywaniu świadomości własnego ciała.
  2. Kolejne zajęcia pozwalają na rozwijanie tych zdolności. Oprócz tego dzieci zaczynają badać własne przeżycia – jak reagują w przyjemnych lub nieprzyjemnych sytuacjach, jak reagują w stresie. Poznane wcześniej ćwiczenia i wiedza na temat samego siebie ułatwiają obserwowanie własnych reakcji, ponieważ uczestnicy odkrywają, że mają wpływ na to, co przeżywają. Zaczynają postrzegać trudne przeżycia jako nieprzyjemne, ale niezagrażające.
  3. Kilka ostatnich spotkań służy poznawaniu własnych emocji, przekonań, poznawaniu siebie w relacjach z innymi.

Badania programu MindUp przeprowadzone przez dr Kimberly Schonert-Reichl z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej wykazały, że uczestnicy:

  • otrzymywali wyższe oceny z czytania,
  • mieli mniejszą absencję w szkole,
  • zmniejszyli ilość agresywnych zachowań w czasie zabaw,
  • lepiej radzili sobie ze stresem,
  • szybciej reagowali podczas odpowiadania na pytania i rozmowy z nauczycielem,
  • zwiększyli zdolność koncentracji.

Oprócz tego zmniejszały się problemy zachowania, obniżał się poziom lęku, depresji. Uczniowie zwiększali własne zaangażowanie w grupie klasowej, rozwijały się ich umiejętności społeczne, lepiej radzili sobie z emocjami, zwiększał się ich optymizm. Badania innych programów uważności dla dzieci pokazują, że zajęcia uważności skutkują zwiększeniem zdolności poznawczych, obniżeniem stresu i zwiększeniem odporności emocjonalnej.
Trening uważności jest formą zajęć psychoedukacyjnych, które pomagają dzieciom zrozumieć siebie, własny umysł i emocje. Uczą, jak trenować skupienie uwagi, jak się wyciszać. W efekcie część dzieci jest bardziej świadoma uczuć i myśli, a część uświadamia sobie, że posiada wpływ na wewnętrzne przeżycia.
Przyjrzyjmy się, jak można zaadaptować ćwiczenia i podejście treningu uważności w edukacji wczesnoszkolnej w trakcie zwykłych lekcji.
Zacznijmy od wyciszenia i skupienia uwagi.
Naturalne jest, że przy zbytnim napięciu emocjonalnym dzieci przyjmują sztywniejszą postawę obronną, reagują nawykowo, mniej klarownie myślą. Strefa tolerancji kurczy się, jeśli dziecko jest głodne, przestraszone, zmęczone, zestresowane. Organizm jest wtedy przygotowany do reakcji ułatwiających przetrwanie, czyli do walki lub ucieczki (ewentualnie zamarcia w bezruchu). Trudno wtedy o świadomość, refleksję lub samokontrolę. Nie jest to kwestia złej lub dobrej woli, ale budowa i reakcje układu nerwowego.
Ćwiczenia kształcące zdolność wyciszenia się traktujemy raczej jak eksperymenty i zabawę niż zadanie, którego rezultatem musi być uspokojenie. Przy takim podejściu pojawiałoby się napięcie związane z oceną samego siebie: „Jeżeli inni potrafią się uspokoić, a ja nie, to coś ze mną jest nie w porządku”. Sensem ćwiczeń uważności jest poznawanie siebie, więc nawet jeżeli dziecko powie: „Nie potrafię się wyciszyć”, to usłyszmy uważną obserwację dziecka i zapytajmy, „Co utrudnia uspokojenie się?” albo „Kiedy się uspokajasz?”.

Przykładowe zajęcia / zabawy

Reklamy
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.